دیابت - سرطان تخمدان -شیمی درمانی-مشکلات قلبی -کاتاراکت-آرتریت روماتوئید-سندرم روده تحریک پذیر
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ریزش مو
ریزش موی شدید تأثیر عمیقی بر زندگی افراد میگذارد چون نه تنها از لحاظ زیبایی نامطلوب است بلکه باعث میشود اعتماد به نفس فرد از بین برود.
همین الان اگر میتوانستید نگاه دقیقی به کله خودتان بیندازید، میدیدید که حدود 90 درصد موهای سر دایماً در حال رشد هستند (که این مرحله حدود 2 تا 6 سال طول میکشد) و 10 درصد موها هم در مرحله استراحت قرار دارند که (آن هم بین 2 تا 3 ماه به طول میانجامد) در نهایت، موها در انتهای مرحله استراحت خود ميریزند. ریزش حدود 50 تا 100 تار مو در روز طبیعی است و سپس موی جدیدی از همان فولیکول جایگزین موی ریختهشده میشود. موی سر حدود یک سانتیمتر در ماه رشد میکند.
یک راه ساده و عملی که افزایش ریزش مو و نیز شدت آن را نشان میدهد، کشیدن مو است. در این روش یک دسته مو که شامل حدود 50 الی 100 تار مو میشود را در دست میگیریم و به ملایمت میکشیم. اگر فرد روز قبل استحمام نکرده باشد در حالت طبیعی حداکثر 4 تا 5 تار مو کنده میشود، اگر تعداد موهای کنده شده بیش از این مقدار باشد میتوان گفت ریزش مو غیر طبیعی است.
مو از موادی مشابه مواد ناخن انگشتان ساخته شده است. بنابراین همین اول کار میشود فهمید که خوردن مقادیر کافی پروتئین مانند گوشت، مرغ، ماهی، تخممرغ، پنیر، حبوبات وغلات برای داشتن موی سالم ضرورت دارد. بعضی از عللی که سبب ریزش مو میشوند (مثل عوامل ژنتیکی)، غیر قابل تغییرند؛ ولی مسائل دیگری مثل رژیم غذایی نامناسب به راحتی قابل اصلاح است. در واقع عوامل تغذیهای و شیوه زندگی نقش کلیدی در ریزش مو دارند.
موها چرا میریزند؟
زایمان - زنان در هنگام بارداری موی سرشان زیاد میریزد. ولی پس از زایمان مو وارد مرحله استراحت میشود و در طی 2 تا 3 ماه بعد از زایمان ریزش موی آنها افزایش مییابد.
بیماریها - 4 هفته تا 3 ماه بعد از تب طولانی یا عفونت شدید، ریزش مو زیاد میشود. بیماریهای غدد درونریز (هورمونی) مانند دیابت کنترلنشده یا بیماریهای تیرویید (پرکاری و کمکاری تیرویید) نیز باعث ریزش مو میگردند. بیماریهای کلیوی و کبدی و بیماری لوپوس نیز سبب ریزش مو میشوند. اختلال تعادل هورمونی که در سندرم تخمدان پلیکیستیک شاهد آن هستیم هم میتواند در زنان و دختران جوان سبب ریزش مو شود.
داروها- داروهایی مانند ایزوترتینوئین (برای درمان آکنه)، لیتیوم (برای درمان اختلال دوقطبی در روانپزشکی) و قرصهای لاغری که دارای آمفتامین هستند باعث ریزش مو میشوند.
داروهای شیمیدرمانی، شناختهشدهترین داروهایی هستند که باعث ریزش مو میشوند و 1 تا 3 هفته پس از شروع شیمیدرمانی اثر میکنند. بیمار ممکن است تا 90 درصد موی خود را از دست بدهد ولی پس از درمان رشد مو دوباره آغاز میشود. بعضی از سرطانها مانند لوسمی و لنفوم حتی قبل از شروع درمان سبب ریزش مو میشوند. داروهای رقیقکننده خون (ضد انعقادها) و داروهای ضد افسردگی و مصرف زیاد ویتامین A نیز ریزش مو را افزایش میدهند. قرصهای ضد بارداری (شروع یا قطع مصرف آنها) نیز سبب ریزش مو میشوند.
عفونت قارچی- در این بیماری که از قدیم به کچلی معروف بوده، نواحی کوچکی از پوستهریزی بر پوست سر مشاهده میگردد. موهای شکستهشده، قرمزی، التهاب و حتی خونریزیهای کوچکی در این ناحیه دیده میشود. این بیماری مسری بیشتر در کودکان شایع است و با درمان خوراکی بهبود مییابد.
استرسهای بزرگ- بعضی اتفاقات و استرسهای عمده میتوانند به طور موقت چرخه رشد مو را تغییر دهند. به عنوان مثال استرس و زایمان و جراحی یا بیهوشی میتوانند چرخه رشد مو را موقتاً متوقف کنند و معمولاً شخص تا چند ماه متوجه ریزش موی خود نمیشود. این نوع از ریزش مو خودبهخود اصلاح میگردد.
آلوپسی آرهآتا- یک بیماری خودایمنی است که در آن فولیکولهای مو توسط سیستم ایمنی خود شخص تخریب میشوند (در بیماریهای خودایمنی، سیستم ایمنی به طور اشتباه، سلولها و بافتهای سالم شخص را مورد حمله قرار میدهد) و سبب ریزش موی سر یا حتی ریزش مو در جاهای دیگر بدن میشود. معمولاً آلوپسی آرهآتا از یک یا چند لکه کچلی کوچک و گرد بر روی پوست سر شروع میشود و میتواند به سمت ریزش کامل مو پیشرفت کند، گرچه این اتفاق بسیار نادر است. این بیماری در هر دو جنس و در هر سنی دیده میشود. گاهی پس از 6 ماه تا 2 سال موها مجدداً رشد میکنند.
تریکوتیلومانیا- یک اختلال روانی است که شخص مرتب موی خود را میکشد که نتیجه آن لکههای بدون مو روی سر خواهد بود. به مرور مناطق کچلی و موهای آسیبدیده با طولهای مختلف دیده میشود. افرادی که دچار تریکوتیلومانیا هستند معمولاً نیاز به مشاوره با روانپزشک یا روانکاو دارند.
مواد آرایشی و آرایش نامناسب مو- فر، رنگ، دکلره و صاف کردن مو سبب آسیبهایی مانند شکسته شدن و ریزش موقتی مو میشود. سفت بستن مو به نحوی که باعث ایجاد کشش بر روی سر شود میتواند آلوپسی کششی ایجاد کند که اگر این نحوه بستن مو ادامه یابد باعث آسیب فولیکولهای مو و در نتیجه کچلی دایم میشود. شامپوی بد، سشوار کردن بیش از حد و برس زدن نامناسب مو هم از جمله علل دیگر ریزش مو هستند.
تغذیه نامناسب- یکی از علل ریزش مو مصرف ناکافی پروتئین، ویتامین و مواد معدنی مورد نیاز است. کمخونی فقر آهن نیز اغلب سبب ریزش مو میشود. توضیحات کامل در این باره را در قسمت تغذیهای همین مقاله بخوانید.
ریزش موی مردانه و مشکلات هورمونی- شایعترین علت ریزش در مردان آلوپسی آندروژنیک است که به آن ریزش مو با الگوی مردانه گفته میشود. عوامل مختلف هورمونی و ژنتیکی در این وضعیت نقش دارند. در بعضی از مردان این ریزش مو از سنین نوجوانی آغاز میشود. همچنین در مردانی که از هورمونهایی مانند تستوسترون برای تناسب اندام استفاده میکنند نیز این نوع ریزش مو به وجود میآید. تحقیقات اخیر نشان میدهند هورمون مردانهای به نام دیهیدروتستوسترون (DHT) که از تستوسترون ساخته میشود به فولیکول مو میچسبد و تحریککننده اصلی ریزش مو است. DHT باعث میشود که فولیکولها سریعتر وارد مرحله استراحت شوند و در نتیجه موهایی که از این فولیکولها تولید میشوند در هر چرخه رشد نازکتر و نازکتر میگردند. گرچه ریزش مو برای بسیاری از مردان اهمیت دارد، در زنان مسألهای بسیار جدیتر است. ریزش موی سر در زنان معمولاً در حدود 30 سالگی آغاز میشود و حدود 40 سالگی قابل رؤیت است و پس از یائسگی نیز میزان آن بیشتر میشود و معمولاً به صورت نازک شدن تمام موها است، نه به صورت یک منطقه بدون مو بالای سر. خط رویش مو در زنان نیز در طی عمر پسرفت میکند.
شایعترین نوع ریزش مو در زنان هم به علت تغییرات هورمونی است. ریزش موی زنان ندرتاً به علل ژنتیکی است و بیشتر به علت اختلال تعادل هورمونها و سایر تغییرات هورمونی، یائسگی (که زنان حدود 20 درصد موی سر خود را در این دوران از دست میدهند) یا داروهای ضد بارداری است.
ژنتیک و جنسیت - برای این دو تا عامل هیچ کاری نمیشود کرد. ژنتیک مخصوصاً برای آقایان، حرف اول را در ریزش مو میزند. یک فرضیه جدید معتقد است که اختلاف بین زنان و مردان در ریزش مو به خاطر زاویه فولیکولها و تجمع سبوم است. زاویه رویش مو در پوست سر زنان اجازه میدهد که سبوم (روغنی که توسط پوست سر ساخته میشود) حرکت کند در حالی که زاویه موها در مردان به نحوی است که باعث تجمع سبوم میشود.
اکثر پزشکان عقیده دارند که اگر پوست سر شما چرب و موهای شما در حال نازک شدن هستند، شامپوی مرتب لازم است، زیرا میتواند سبب کاهش سبوم گردد. سبوم دارای میزان زیادی تستوسترون و DHT است که میتوانند دوباره وارد پوست شوند و بر فولیکول مو تأثیر بد بگذارند.(منبع : پیک تندرستی)
همین الان اگر میتوانستید نگاه دقیقی به کله خودتان بیندازید، میدیدید که حدود 90 درصد موهای سر دایماً در حال رشد هستند (که این مرحله حدود 2 تا 6 سال طول میکشد) و 10 درصد موها هم در مرحله استراحت قرار دارند که (آن هم بین 2 تا 3 ماه به طول میانجامد) در نهایت، موها در انتهای مرحله استراحت خود ميریزند. ریزش حدود 50 تا 100 تار مو در روز طبیعی است و سپس موی جدیدی از همان فولیکول جایگزین موی ریختهشده میشود. موی سر حدود یک سانتیمتر در ماه رشد میکند.
یک راه ساده و عملی که افزایش ریزش مو و نیز شدت آن را نشان میدهد، کشیدن مو است. در این روش یک دسته مو که شامل حدود 50 الی 100 تار مو میشود را در دست میگیریم و به ملایمت میکشیم. اگر فرد روز قبل استحمام نکرده باشد در حالت طبیعی حداکثر 4 تا 5 تار مو کنده میشود، اگر تعداد موهای کنده شده بیش از این مقدار باشد میتوان گفت ریزش مو غیر طبیعی است.مو از موادی مشابه مواد ناخن انگشتان ساخته شده است. بنابراین همین اول کار میشود فهمید که خوردن مقادیر کافی پروتئین مانند گوشت، مرغ، ماهی، تخممرغ، پنیر، حبوبات وغلات برای داشتن موی سالم ضرورت دارد. بعضی از عللی که سبب ریزش مو میشوند (مثل عوامل ژنتیکی)، غیر قابل تغییرند؛ ولی مسائل دیگری مثل رژیم غذایی نامناسب به راحتی قابل اصلاح است. در واقع عوامل تغذیهای و شیوه زندگی نقش کلیدی در ریزش مو دارند.
موها چرا میریزند؟
زایمان - زنان در هنگام بارداری موی سرشان زیاد میریزد. ولی پس از زایمان مو وارد مرحله استراحت میشود و در طی 2 تا 3 ماه بعد از زایمان ریزش موی آنها افزایش مییابد.
بیماریها - 4 هفته تا 3 ماه بعد از تب طولانی یا عفونت شدید، ریزش مو زیاد میشود. بیماریهای غدد درونریز (هورمونی) مانند دیابت کنترلنشده یا بیماریهای تیرویید (پرکاری و کمکاری تیرویید) نیز باعث ریزش مو میگردند. بیماریهای کلیوی و کبدی و بیماری لوپوس نیز سبب ریزش مو میشوند. اختلال تعادل هورمونی که در سندرم تخمدان پلیکیستیک شاهد آن هستیم هم میتواند در زنان و دختران جوان سبب ریزش مو شود.
داروها- داروهایی مانند ایزوترتینوئین (برای درمان آکنه)، لیتیوم (برای درمان اختلال دوقطبی در روانپزشکی) و قرصهای لاغری که دارای آمفتامین هستند باعث ریزش مو میشوند.
داروهای شیمیدرمانی، شناختهشدهترین داروهایی هستند که باعث ریزش مو میشوند و 1 تا 3 هفته پس از شروع شیمیدرمانی اثر میکنند. بیمار ممکن است تا 90 درصد موی خود را از دست بدهد ولی پس از درمان رشد مو دوباره آغاز میشود. بعضی از سرطانها مانند لوسمی و لنفوم حتی قبل از شروع درمان سبب ریزش مو میشوند. داروهای رقیقکننده خون (ضد انعقادها) و داروهای ضد افسردگی و مصرف زیاد ویتامین A نیز ریزش مو را افزایش میدهند. قرصهای ضد بارداری (شروع یا قطع مصرف آنها) نیز سبب ریزش مو میشوند.
عفونت قارچی- در این بیماری که از قدیم به کچلی معروف بوده، نواحی کوچکی از پوستهریزی بر پوست سر مشاهده میگردد. موهای شکستهشده، قرمزی، التهاب و حتی خونریزیهای کوچکی در این ناحیه دیده میشود. این بیماری مسری بیشتر در کودکان شایع است و با درمان خوراکی بهبود مییابد.
استرسهای بزرگ- بعضی اتفاقات و استرسهای عمده میتوانند به طور موقت چرخه رشد مو را تغییر دهند. به عنوان مثال استرس و زایمان و جراحی یا بیهوشی میتوانند چرخه رشد مو را موقتاً متوقف کنند و معمولاً شخص تا چند ماه متوجه ریزش موی خود نمیشود. این نوع از ریزش مو خودبهخود اصلاح میگردد.
آلوپسی آرهآتا- یک بیماری خودایمنی است که در آن فولیکولهای مو توسط سیستم ایمنی خود شخص تخریب میشوند (در بیماریهای خودایمنی، سیستم ایمنی به طور اشتباه، سلولها و بافتهای سالم شخص را مورد حمله قرار میدهد) و سبب ریزش موی سر یا حتی ریزش مو در جاهای دیگر بدن میشود. معمولاً آلوپسی آرهآتا از یک یا چند لکه کچلی کوچک و گرد بر روی پوست سر شروع میشود و میتواند به سمت ریزش کامل مو پیشرفت کند، گرچه این اتفاق بسیار نادر است. این بیماری در هر دو جنس و در هر سنی دیده میشود. گاهی پس از 6 ماه تا 2 سال موها مجدداً رشد میکنند.
تریکوتیلومانیا- یک اختلال روانی است که شخص مرتب موی خود را میکشد که نتیجه آن لکههای بدون مو روی سر خواهد بود. به مرور مناطق کچلی و موهای آسیبدیده با طولهای مختلف دیده میشود. افرادی که دچار تریکوتیلومانیا هستند معمولاً نیاز به مشاوره با روانپزشک یا روانکاو دارند.
مواد آرایشی و آرایش نامناسب مو- فر، رنگ، دکلره و صاف کردن مو سبب آسیبهایی مانند شکسته شدن و ریزش موقتی مو میشود. سفت بستن مو به نحوی که باعث ایجاد کشش بر روی سر شود میتواند آلوپسی کششی ایجاد کند که اگر این نحوه بستن مو ادامه یابد باعث آسیب فولیکولهای مو و در نتیجه کچلی دایم میشود. شامپوی بد، سشوار کردن بیش از حد و برس زدن نامناسب مو هم از جمله علل دیگر ریزش مو هستند.
تغذیه نامناسب- یکی از علل ریزش مو مصرف ناکافی پروتئین، ویتامین و مواد معدنی مورد نیاز است. کمخونی فقر آهن نیز اغلب سبب ریزش مو میشود. توضیحات کامل در این باره را در قسمت تغذیهای همین مقاله بخوانید.
ریزش موی مردانه و مشکلات هورمونی- شایعترین علت ریزش در مردان آلوپسی آندروژنیک است که به آن ریزش مو با الگوی مردانه گفته میشود. عوامل مختلف هورمونی و ژنتیکی در این وضعیت نقش دارند. در بعضی از مردان این ریزش مو از سنین نوجوانی آغاز میشود. همچنین در مردانی که از هورمونهایی مانند تستوسترون برای تناسب اندام استفاده میکنند نیز این نوع ریزش مو به وجود میآید. تحقیقات اخیر نشان میدهند هورمون مردانهای به نام دیهیدروتستوسترون (DHT) که از تستوسترون ساخته میشود به فولیکول مو میچسبد و تحریککننده اصلی ریزش مو است. DHT باعث میشود که فولیکولها سریعتر وارد مرحله استراحت شوند و در نتیجه موهایی که از این فولیکولها تولید میشوند در هر چرخه رشد نازکتر و نازکتر میگردند. گرچه ریزش مو برای بسیاری از مردان اهمیت دارد، در زنان مسألهای بسیار جدیتر است. ریزش موی سر در زنان معمولاً در حدود 30 سالگی آغاز میشود و حدود 40 سالگی قابل رؤیت است و پس از یائسگی نیز میزان آن بیشتر میشود و معمولاً به صورت نازک شدن تمام موها است، نه به صورت یک منطقه بدون مو بالای سر. خط رویش مو در زنان نیز در طی عمر پسرفت میکند.
شایعترین نوع ریزش مو در زنان هم به علت تغییرات هورمونی است. ریزش موی زنان ندرتاً به علل ژنتیکی است و بیشتر به علت اختلال تعادل هورمونها و سایر تغییرات هورمونی، یائسگی (که زنان حدود 20 درصد موی سر خود را در این دوران از دست میدهند) یا داروهای ضد بارداری است.
ژنتیک و جنسیت - برای این دو تا عامل هیچ کاری نمیشود کرد. ژنتیک مخصوصاً برای آقایان، حرف اول را در ریزش مو میزند. یک فرضیه جدید معتقد است که اختلاف بین زنان و مردان در ریزش مو به خاطر زاویه فولیکولها و تجمع سبوم است. زاویه رویش مو در پوست سر زنان اجازه میدهد که سبوم (روغنی که توسط پوست سر ساخته میشود) حرکت کند در حالی که زاویه موها در مردان به نحوی است که باعث تجمع سبوم میشود.
اکثر پزشکان عقیده دارند که اگر پوست سر شما چرب و موهای شما در حال نازک شدن هستند، شامپوی مرتب لازم است، زیرا میتواند سبب کاهش سبوم گردد. سبوم دارای میزان زیادی تستوسترون و DHT است که میتوانند دوباره وارد پوست شوند و بر فولیکول مو تأثیر بد بگذارند.(منبع : پیک تندرستی)
KELLE ÝA-DA ÖŇURGA SÜŇKI ŞIKESLENENDE ILKINJI KÖMEK
KELLE ÝA-DA ÖŇURGA SÜŇKI ŞIKESLENENDE ILKINJI KÖMEK
Kelle ýa-da öňurga süňküne şikes ýetenligini sähelçe şübhe bolanynda,ilkinji kömegi bermekligiň esasy kadalaryny eýeriň.
Kelläniň ýa-da oňurga süňkiniň şikesleri ejir çekeniň janyna howp salyp biler.
Tiz kömegiň gelmegine garaşyp, şu aşakdakylardan durýan ilkinji kömegi beriň:
Mümkin boldugyça ejir çekeniň kellesini we oňurgasyny gymyldatman saklajak boluň.
Ejir çekeniň kellesini gymyldatman, iki tarapyndan elleriňiz bilen ony tapan ýagdaýyňyzdaky ýaly saklaň.
Dem alyş ýollarynyň geçirijiligini saklaň.
Huşunuň derejesine we dem alşyna seresap boluň.
Zerurlyk bolanynda daşky gan akmany duruzyň
Ejir çekeniň bedeniniň ýylylygyny kadaly saklaň.
Eger-de ejir çekene bir zat geýdirilen bolsa, ony çykarmaň.Siz ony diňe ejir çekeniň dem almaýan ýagdaýynda çykaryp bilersiňiz.
Daýanç-hereket ediş enjamlar şikesleneninde ilkinji kömek.
Daýanç-hereket ediş enjamlarynyň şikeslenmegine şübhe bolanynda,gaýra goýulmasyz ýagdaýlarda ilkinji kömek bermekligiň esasy düzgünlerini eýeriň.
Daýanç-hereket ediş enjamlarynyň käbir şikeslenmesi gan akma,güýçli agyry ýa-da süňküň daşyna çykmagy bilen geçip biler.Goý bu sizi gorkuzmasyn.
Emma eger
Şikeslenmä kellä,boýna ýa-da arka täsir edýän bolsa
Şikeslenme kyn ýöremeklige ýa-da dem almaklyga getirýän bolsa.
Köp sanly şikes bar bolsa,onda derrew tiz kömegi çagyrmak gerek.
Daýanç-hereket ediş enjamlarynyň şikeslenmäsiniň hemmesinde kömek bir meňzeş. Bu ýerde şikeslenmäniň häsiýetini kesgitlemeklik talap edilmýär
Kömek beren wagtyňyzda ejir çekene goşmaça agyry ýetirmejek bolup çalyşyň.Oňa oňaýly ýagdaýy kabul etmäge kömek ediň.
Esasy pursatlary ýadyňyzda saklaň:
Rahatlyk.
Bedeniň şikeslenen ýerini gymyldatmazlygy üpjün etmek.
Sowuk
Bedeniň şikeslenen ýeriniň sähelçe ýokaryk galdyrylan ýagdaýy
http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/kelleyadaonurgasunkisikeslenendeilkinjikomek.html
ÝYLYLYK ÝA-DA GÜN URMASY
ÝYLYLYK ÝA-DA GÜN URMASY
˘ Bedeniň ýokary ýylylygy.
˘ Gyzaran gyzgyn gury deri.
˘ Güýçlenýän huş ýetirmeklik.
˘ Ýygy ýüzleý dem alma.
˘ Ganygyzgynlyk.
˘ Ýygy gowŞak puls.
˘ Teşnelik.
Ýylylyk urmasynda ilkinji kömek:
˘ Ejir çekeni sowuk ýere ýerleşdirmeli.
˘ Oňa sowadylan,ýöne gaty sowuk bolmadyk suw bermeli.
˘ Gysýan eşikleriniň iliklerini ýazdyryp gowşatmaly.
˘ Der siňen eşiklerini çykarmaly.
˘ Gasygana,goltuk asty ýerlerini,boýnunuň ýüzüne salkyn melhem goýmaly.
˘ El ýüzündäki zatlar bilen(öl polotense,düşek örtükleri) ejir çekeni sowatmaly.
http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/yylylykyadagunurvasy.html
ŞOK
ŞOK
Güýçli bir täsiriň ýa-da psihiki ýagdayyň netijesinde beden agzalaryň yerine ýetirýän wezipeleririniň agyr bozulmagy
Şok ýagdaýynyň nyşanlary we alamatlary güýcli içki we daşky akmalaryň nysanlary bilen meňzeş:
Solgun, sowuk we çygly deri.
Gowşaklyk˘ Biynjalyklyk, agzyň guramagy, teşnelik.
Gowşak ýygylýsan puls, ýygýlyşan dem alma.
Huşuň bulaşmagy.
Huşsuz ýagdaý.
Şokda ilkinji kömek:
Islendik ýagdaýda ilkinji kömek bermekligiň esasy kadalary boýunça hereket ediň.
Ejir çekeniň bedeniniň kadaly ýylylygyny saklaň,ony näme-de
bolsa bir zat bilen ýapyň.ondan süýnüp yatmak ýagdaýynda
bolmagyny haýyş ediň(kellesi göwresi bilen bir derejede
bolmaly).
Yaşaýysa möhüm agzalaryna ganynyň akyp barmagyny
onatlaşdyrmak üçin aýaklaryny göwresiniň derejesinden 30 sm
ýokarda bolar ýaly ediň.Eger-de kellesinde, boýnunda,onürgasynda,
uýlygynda ýa-da sizin ejir çekeniň ýagdaýynyň nähilidigine ynamyňyz ýok bolsa,ayaklaryny galdyrmaly däldir.
Şok ýagdaýyny döredyän sebäbi ýok etmage çalysyň,mysal üçin daşky gan akma.
Ejir çekeni rahatlandyryň.
Ejir çekeni icmäge zat bermäň (ejir çekeniň,eger ol teşnelik çekyän bolsa,dodaklaryny suw bilen ölläň).
http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/sok.html
ÝANMALAR ÝYLYLYK URMASY
ÝANMALAR ÝYLYLYK URMASY
ELEKTRIK TOGY BILEN ŞIKESLENME
Ýanmalar bu adatça ýokary gyzgynlygyň täsiri bilen ýumşak dokumalaryň zaýalanmagy.Ýanmalar şeýle hem himiki maddalaryň,elektrik togunuň ýa-da gün şöhlesiniň täsir etmegi bilen hem döräp bilerler.
Ýanmalaryň görnüşleri :
Ýanmalar olaryň döremeginiň sebäpleri we ornaşma,çünlaşmasyna
görä tapawutlandyrylýarlar.
1 derejeli ýüzleý,diňe deriniň ýokarky gatyna degýärler,deri gyzaran,
agyryly,pökgeren bolýar.
2 derejeli aram çuň,deriniň iki gatyny zaýalaýarlar,deriniň ýokarky gaty we deri,ham çişli,gabarjaklar bilen gyzaran,olar ýarylyp bilerler,gabarjaklardan suwuklyk akýar.
3 we 4 derejeli çuň, deriniň iki gatyny we çuňlukda ýerleşen dokumalary hem degnany,gan damarlaryny,ýag,beden eti we süňk dokumalaryny haraplaýarlar.Deri kömre donen(gara) ýa-da gany gaçan görnüşli görzünyär.
1we 2 derejeli ýanmalarda ilkinji kömek:
¢ Ejir çekenden howplylygyň çesmesini derrew aýryn ýa-da ony howpsyz ýere geçiriň!
¢ Ýanan ýerini sowuk suw bilen derrew sowudyň.Buz ulanmak bolmaz!
¢ Sowuk suwuň aşagynda azyndan 10 minutlap, tä agyry ayrylýança saklamaly!
¢ Ýokanjyň, howanyň düşmeginiň öňüni almak üçin hem-de agyryny ýeňilleşdirmek üçin sowadylanynda soň zayalanan ýerini arassa çyg desmal bilen örtüň!
¢ Gabarçaklary deşmäň,eger gabarçaklar ýarylsa,zaýalanan ýerini ýara ýagdaýyndaky ýaly ýuwuň, sabynly suw bilen ýuwuň,we zyýansyzlandyrylan daňyny daňyň.
3 we 4 derejeli ýanmalarda ilkinji kömek:
Ilkinji kömek bermekligiň esasy kadalaryny eýeriň.
¢ Tiz kömegi çagyryň!
¢ Dem alyş ýollarynyň geçirijiliginiň bolmagyna gözegçilik ediň.
Agzyň ýa-da burnuň töweregindäki ýanmalar dem alyş ýollarynyň we öýkeniň zaýalanandygyny görkezip bilerler.
Dem alyş ýollarynyň ýa-da öýkeniň ýanmagyna şübhe bolanynda,demiň alnyşyna hemişe gözegçilik ediň,(ýanmada dem alyş ýollary ejir çekeniň dem almasynyň bozulmagyny döredip çişip biler ).
¢ Ilkinji seredip görmekligi geçirileninde barlap görün,ýanmalary görkezyän goşmaça nysanlary ýokmy.Ejir çekeniň alan beyleki nyşanlaryny hysaba alyň,esasan hem,eger-de olar partlama
ýa-da elektrik togunuň urmagy bilen dörän bolsalar!
¢ Ýanan ýerine öl polotense ýa-da nähili hem bolsa,bir arassa
matany goýuň.Bu melhemiň üstüne wagtal-wagtal sowuk suw güýup,onuň sowuk bolmagyna esewan boluň,ýogsam ol derrew gyzýar ýa-da guraýar!
¢ 3 derejeli ýanmalar şok ýagdaýyna getirip biler.Ejir çeken dem
almadan kynlyk çekmeyän bolsa,oňa ýatmaklygy haýyş ediň.
Ejir çeken adatça ýanmadan üşütmäni başdan geçiryär.Onuň
bedeniniň ýylylygyny üýtgetmän saklaň,eger ýanan yer giň
ýaýbanly bolsa,onuň zaýalanan ýerini birden sowatjak bolmaň.
¢ Himiki ýanmada himikatyn deň eşigini seresaplyk bilen kesip,çykaryň!
SERESAP BOLUŇ!
< Gury himiki maddalary goraglanan el bilen(ellikli polotenseli)
deriden kakyp aýyryň!
< Ýanan ýerini bol suw bilen ýuwuň.
< Himikat göze düşeninde,ony bol suw bilen ýuwuň!
ÝANMALARDA ilkinji kömegi berende nämeleri etmeli DÄL:
¢ Ýanan ýerine ýelmeşen egin-eşigi goparmaly DÄL.
¢ Ýag,spirt ýa-da çalgy ýagyny ulanmaly DÄL.
¢ Ýanan ýeriri göni üstüne pagtany goýmaly DÄL.
¢ Ýeňil ýelmeşijini(leykoplaster) ulanmaly DÄL.
¢ Ýanmanynňgabarçaklaryny açmaly DÄL, sebäbi deriniň bütewiligi sizi ýokanjyň geçmeginden goraýar.
¢ 3we 4 derejeli ýanmalarda ýarany arassalamaly DÄL.http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/yanmalaryylylykurmasy.html
ZÄHERLENMELER we DIŞLEMELER
ZÄHERLENMELER we DIŞLEMELER
Awy diýilip-bedene düşende birnäçe bozulmalary (zäherlenmä)kesellenmäni
we ölümi emele getirýän mineral,ösümlik we haywanat gelip çykyşly islendik madda aýdylýar.
Ejir çekenden ýa-da şaýatlardan sorap görüň we anyklamaga çalyşyň.Zäherleýji maddalaryň haýsy görnüşi Kabul edilipdir.
Näçe mukdarda we haçan.
Zäherlanmäniň nyşanlary we alamatlary:
Ýürek bulanma,gaýtarma
Içgeçme
Kükrekde ýa-da içde agyry
Dem almanyň bozulmagy
Derleklik
Tüýkülik ýygnanma
Huşy ýitirme
Damar çekme
Dodaklaryň töwereginde,diliň üstünde,deride ýanmalar.
Agyzdan zäherlenmede ilkinji kömek:
Zerur bolsa barmagyňyzy bokurdaga sokup
gaýtarmaklygy dörediň.
Gaýtaranyndan soň,ejir çekeni içmäge zady köp beriň.
EGER-DE EJIR ÇEKEN:
- Huşunda bolmasa
- Damary çekyän ýagdaýynda bolsa
- Göwreli aýal bolsa
- Iýiji maddalary(kislota ýa-da aşgar)ýa-da düzüminde nebit bolan onümleri (kerosin,benzin)ýuwdan bolsa
gaytarmaklygy döretmeli DÄL.
Mör-möjekler dişläninde ýa-da çakanynda ilkinji kömek:
- Eger inne deride bolsa,onda ony dyrnak ýa-da başga bir zat bilen gazyp aýryň.Jübtek ulanmak bolmaz.
- Çakylan ýerini bol suw bilen ýuwuň we hapa düşmez ýaly üstüni bir zat bilen ýapyň.
- Agyryny we çişi peseltmek üçin sowuk melhem goýuň
- Ejir çekeni derrew hassahana alyp baryň.
-Agyry (eger awuly ýylan dişlän bolsa,agyry çydap bolmajak güýçli bolup biler)
-- Goşa ýa-da ýalňyz diş yzynyň ýarasy
-- Deriniň reňkiniň üýtgemegi we dişlenen ýerinde çişiň emele gelmegi.-- Gowşaklyk,dem almanyň bozulmagy.
-- Huş ýitirme.
Ýylan dişläninde ilkinji kömek:
--Ilkinji kömek bermekligiň esasy kadalaryny eýeriň.
-- Ejir çekene amatly ýagdaýy almaga kömekleşiň we eger mümkin bolsa,bedeniň dişlenen ýerini,awyny sormagyny haýallatmak üçin ýüregin derejesini pese
düşüriň.
Dişlenen ýerine buz goýuň.
Ejir çekeni ynjalyklandyryn we oňa hereketsiz ýatmaklygy maslahat beriň.
Kiçijik çagalar bedenleriniň agramynyň az bolanlagy üçin uly howp astynda bolýarlar.Agzyň bilen awuny sorup aýyrmak,ýarany sürtemek we jgut goýmak bolmaz.
http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/zaherlenmelerdislemeler.html
UJYPSYZ ÝARALAR
UJYPSYZ ÝARALAR.
Ujypsyz ýaralardaky nyşanlar we alamatlar:
Inçejik gan damarlaryndan akanynda gan ýarajyklardan edil syzýan ýaly bolýar.
Gan pes basyş bilen akyp çykýar.
Inçejik gan damarlaryndan gan gyzyl gan damaryndan çykan ýaly açyk reňkli däl.
Ganyň goýulmagy derrew bolup geçýär.
UJYPSYZ ÝARALARDA ILKINJI KÖMEK:
Ýarany zyýansyzlandyrylan serişdeli ergin ýa-da sabynly suw bilen ýuwyň.
Hapalanan ýaralary arassalamak üçin arassa desmaly ýa-da zyýansyzlandyrylan hasany ulanyp: mydama ýaranyň ortasyndan
gyrasyna tarap hereket edip başlaň.Ýara her indiki täze täsir etmeklikde desmaly çalyşyň.
Daňy daňyň.
Lukmanyň kömegi diňe haçan-da ýaranyň azyp,ganyň hapalanmagyna alyp barjak howpy bolanynda gerek.
Ýarany ýuwmak üçin spirt ulanmaň.
Içki gan akmanyň nyşanlary we alamatlary.
Içki gan akmany anyklamaklyk daşky gan akmany anyklamakdan has kyn,sebäbi onuň nyşanlary we alamatlary beýle aýdyn bildirmeýärler we birnäçe wagt geçeninden soň ýüze çykyp bilerler
Deriniň we şikesiň töwereginiň gögermegi (gögerme emele gelmegi)
Ýumşak şikes agyryly,çişen ýa-da el bilen barlanylanynda gaty.
Mysal üçin,garyn boşlugyna içki gan akmada "gaty"garyn.
Ejir çekenin tolgunma ýa-da biýnjalyklyk duýmagy.
Ýygylyşan gowşak puls, ýygy-ýygydan dem alma.
Solgun,ellenilip görleninde sowuk ýa-da çygly deri.
Ganyp bolmaýan teşneligi duýmaklyk.
Husuň derejesiniň peselmegi.
Bedeniň tebigy deşiklerinden (agyz,burun,gulak we ş.m )gan akmagy.
Içki gan akmada ilkinji kömek.
"03-e" jaň edip derrew tiz kömegi çagyryň.
Islendik ýagdaýda ilkinji kömegi bermekligiň esasy kadalary boýunça hereket ediň.
Ilkinji kömegi şokdaky ýa-da onuň ösmeginiň oňuni almakdaky ýaly beriň.
Sowuk melhem agyryny ýenilleşdiryär we çişi aýrýar.Buz ulananyňyzda
ony şikeslenen ýerine goymazyňyzdan oň hasa,polotensä ýa-da mata dolaň.
Sowuklygy her bir sagatdan 15 minutlap goýuň.
Içki şikeslenmäni ýeňilkellelik bilen "ýönekeý gögerme"diýip kabul etmek bolmaz.Ejir çekeni seredip görüň,onuň içki agzalarynyň düýpli şikesiň ýokdugyny kesgitlemäge çalyşyň.
http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/ujupsyzyaralar.html
GAN AKMAKLAR WE ÝARALAR
GAN AKMAKLAR WE ÝARALAR
Güýçli daşky gan akmanyň nyşanlary we alamatlary:
Şikeslenmäniň ýokary derejeliligi gan akýan damarlaryň şikeslenmesiniň görnüslerine bagly.
Gyzyl gan damarlaryndan gan akma üçin häsiyetlidir:
Tiz we köp gan akma.
Bedeniň şikeslenen ýerinde güýçli agry.
Gowşaklyk.
Ganyň yiti gyzyl reňki.
Has ýokary basyş bilen ganyň akmagy.
Adatça gan ýaradan çüwdürimläp akýar.
GÖK GAN DAMARYNDAN GAN AKMA ÜÇIN
HÄSIÝETLIDIR:
Gan ýaradan çüwdürilmän,birsydyrgyn asuda akýar.
Ganyň gara gyzyl ýa-da goýy gyzyl reňki bolyar. Daşky gan akmada ilkinji kömek:
Ýaranyň üstünden basyň.
Şikeslenen el-aýagy ýokarrak galdyryň.
Ejir çekeni arkanlygyna ýatyryň.
Gysýan daňyny daňyň.
Şok bolmaz ýaly çäreleri görüň.
http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/ganakmaweyaralar.html
ÝÜREGE GÖNI BOLMADYK OWKALAMA
ÝÜREGE GÖNI BOLMADYK OWKALAMA WE
EMELI DIKELDIŞ DEM BERMÄNI (ÝÜREK- ÖYKEN JENAGETIRIJINI) GEÇIRMEGIŇ DÜZGÜNLERI
1.Horluk çekeniň öz huşundadygyny anyklaň:
Gaty ses bilen "Size kömek gerekmi?" diýip soraň,
Horluk çekeniň trapesiýa şekilli beden etini gysyň.2.Tiz kömegi çagyrmaga ýagdaýy bolanlary gaty ses bilen gygyryp kömege çagyryň.
3.Horlyk çekeni seresaplyk bilen arkanlygyna öwüriň.
4.Eger-de kellede ýa-da boýunda şikesiň ýokdugyna şübhe ýok bolsa,dem alyş ýollarynyň geçirijiligini üpjün etmek üçin horluk çekeniň kellesini
arkanlygyna gayşardyň.
5.Dem almanyň bardygyny anyklamak üçin doly 5 sekundyň dowamynda
gorüş, eşdiş we syzyş gözegçiligini geçiriň.
6.Agyzdan doly 2 dem bermäni ediň:
Horluk çekeniň alkymyny sähelçe galdyryp,kellesini arkanlygyna gayşardylan ýagdaýynda saklaň.
Burnunyň deşiklerini başam we süýem barmaklaryňyz bilen jebis gysyň.
Horluk çekeniň agzyny dodaklaryňyz bilen jebis gurşaň.
Her biriniň dowamlylygy 1-1,5 sekund bolan doly 2 dem bermäni ediň.
7. 5-10 sekundyň dowamynda pulsunyň bardygyny barlaň.
8. Tiz kömegi çagyryň.
9. Elleriňiziň dogry ýagdaýyny tapyň:
Barmaklaryňyz bilen döş süňküniň aşaky gyrasyndaky çukurjygy tapyň we özüňiziň 2 barmagyňyzy bu ýerde saklaň.
Horluk çekeniň dabanyna ýakyn ýerleşen eliňizi ulanyň.
Beýleki eliňiziň aýasynyň düýbüni döş süňkünde,barmaklaryňyz
ýerleşen ýeriniň ýokary ýanynda goýuň.
Barmaklaryňyzy çukurjykdan aýryn we birinji eliňiziň aýasyny beýleki eliňiziň ýokarsynda goýuň.
Barmaklaryňyzy döş süňküne degirmäň.
10.Döş süňküne 15 gezek basmakdygy ediň.
Basmaklygy ýerine ýetireninde halas edijiniň eginleri onuň aýalarynyň göni ýokarsynda bolmalydyr.
Döş süňküne basmaklyk 4-dem 5sm çenli çuňlukda geçirilýär. 10 sekundyň dowamynda 15-e ýakyn basmaklygy(her minutda 80-den 100 basmaklyga çenli)etmeli.
Basmaklygy emaý bilen dik çyzyk boýunça,eliňizi mydama döş
süňkünde saklap ediň.
Kadany geçiren wagtyňyzda yrgyldyly hereketi etmäň.Bu basmaklygyň netijeligini peseldýär we siziň güýjüňizi biderek sarp edýär.
Indiki basmaklyga başlamakaňyz döş kapasasyna ilki başdaky ýagdaýyna galmaga mümkinçilik beriň.
11."Agyzdan-agza" doly 2 dem bermäni ediň.
Horluk çekeniň kellesini arkanlygyna gayşardyp we alkymyny sähelçe galdyryp, dem alyş ýollaryny açyň.
Horluk çekeniň burnunuň deşiklerini gysyň we onuň agzyny dodaklaryňyz bilen jebis gurşaň.
Her biriniň dowamlylygy 1,5-2 sekund bolan doly 2 dem bermäni ediň.
Howanyň öýkene geçýändigini göz ýetirmek üçin döş kapasasynyň galşyna gözegçilik ediň.
12.Döş süňküne basmaklygyň we dem bermekligiň toparlaryny gaytalaň:
15 basmaklykdan we 2 dem bermeklikden ýene 3 topary geçiriň.http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/yurekoykenjenagetirijinigechirmegibduzgunleri.html
ELEKTRIK TOGY BILEN ŞIKESLENME
ELEKTRIK TOGY BILEN ŞIKESLENME
Elektrik togy adamyň bedeninden geçeninde ony gyzdyrýar,bu onda ýanmanyň bolmagyna getrip biler.Bu ýagdaýda ejir çekende elektrik zarýadyň giren we çykan ýerinde ýara bolar.
Elektrik togy bilen şikeslenmäniň nyşanlary we alamatlary:
Duýdansyz güýçli gümpüldiniň sesi ýa-da şöhleli ýalpyldy.
Ejir çekeniň golaýynda elektir togunyň daşy soýulup ýalaňaçlanan çeşmäniň bolmagy.
Ejir çekende huşsuzluk ýagadaý.
Puls gowşak ýa-da düýpden duýulmaýar
Elektir zarýadyň giren we çykan deşikleri(ýaralar)
Elektir togy bilen şikeslenme şok we ýanmany döredip, ölüme getirip biler!
Elektir togy bilen şikeslenmede ilkinji kömek:
Eger-de ejir çeken henize çenli elektrik togy bilen gatnaşykda bolsa,onda ilkinji kömegi bermegiňizden öň SIZIŇ etmeli zatlaryňyz şu aşakdakylar:
Howplylygyň sebäbini anyklaň.Toguň hereketini kesiň(tokdürtgiçden simsapagy çykaryň ýa-da umumy ulgamdan elektrik toguny öçüriň).
Eger toguň çesmesiniň öçürilendigine gözüňiz ýetmeýän bolsa,siz elektrik togundan ejir çekeniň ýanyna hiç wagt golaýlaşmaň.
Eger-de siz togy öçürip bilmeýän bolsaňyz,şu aşakdakylary ediň:
Gury agaç taýagyny ýa-da başga elektrik toguny geçirmeýän zat,(rezin) ulanyp,ejir çekenden elektrik togunyň çesmesini aýryň.
Giriş we çykyş ýarasyny tapyň.Ýanan ýerlerine zyýansyzlandyrýlan daňyny daňyň.
http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/elektriktogybilensikeslenme.html
D I K E L D I Ş Y A G D A Y Y
D I K E L D I Ş Y A G D A Y Y
Dikeldiş yagdayy şu aşakdaky yagdaylarda ulanylyar:
Haňan-da horluk çeken huşsuz bolsa.
Onuň dem alyşy,pulsy anyklanyan bolsa
Güýçli gan akma yok bolsa.
Hem-de şu aşakdakylar üçin ulanylyar:
Dem alyş yollarynyn geçirijiligini saklamakda.
Gan akma ýa-da gaytarma bolan ýagdaýynda agyzdan suwuklygyň akyp çykmagyny üpjün etmekde.
Bu ýagdaý alkymy mydama gerek ýagdaýynda saklamaklygy talap etmeyär.
Horluk çekeni arkan yatan ýagdaýyndan dikeldiş ýagdaýyna
geçirmek üçin şu aşakdakylary ýerine ýetiriň.
Horluk çekeniň özüňize ýakynda bolan elini ýazgyn ýagdaýynda kellesinie tarap süyşüriň.
Horluk çekeniň özüňizden daşda duran aýagyny dyzyndaky bogundan epiň.
Bir eliňiz bilen horluk çekeniň kellesini we boynuny saklap,beyleki eliniz bilen onuň galdyrylan dyzyndan tutuň we özüňize tarap çekiň.
Horluk çekeni şeyle ýagdaýda yatyryň,ýagny onuň yuzun togalanmazlygy üçin oňe çykyp duran dyzy bilen budy göni burçy emele getirsin.
Horluk çekeniň beyleki elini gowresinň öňünde amatly ýagdaýda yerleşdiriň.
Horluk çekeniň kellesiniň onun eliniň üstünde ýatan ýagdaýynda
suwuklyga çykmaga mümkinçilikler berer ýaly onun kellesini öňe egiň.Horluk çekeni alyp gitme.
1.Kömek berlen wagty horluk çekenin bedeniniň ýagdaýyny üytgetmän, sebäbi süyşürileninde goşmaça şikes
yetirilmegi mümkin.
Haçan-da horluk çekene howp abanyan bolsa,ilki bilen ony howpsyz yere geçirmek gerek,ondan soň bolsa ilkinji kömegi bermekligi başlamaly.
2.Horluk çekeni alyp gitmekligiň düzgünleri.
Wakanyň bolan yeriniň oňa gönüden göni howp salyan ýagdaýyndan başga ýagdaýlarda horluk çekeni yerinden süýşürmäň.
Yangyn,awuly buglaryň bolmagy,gark alma howpy,partlama,
jaýyň weýran bolmagy,ýolda hatarly ýagdaý,gözegçilik edilmegi
mümkin bolmadyk ähli zatlar.
Syrkawyň bolup ýatan ýagdaýy zerarly(horluk çeken ýüregi işlemän durka ýüzüň ýatyr)ilkinji kömek bermekligiň mümkinçiliginiň bolmazlygy.
Tiz kömegi çagyrmaga mümkinçiligiň bolmazlygy:
ýakynda telefon yok,bu towereklerde tiz kömek gullugy yok.
3.Horluk çekeni başga ýere geçirmezden öň şu aşakdaky ýagdaýlara üns beriň:
Wakanyň bolan ýeriniň howpsuzlygynyň derejesine.
Horluk çekeniň beden gurluşyna.
Siziň fiziki mümkinçiligiňize.
T öw e r e k d ä k i l e r d e n kömek almaklygyň mümkinçiligine,horluk çekenin ýagdaýyna.
4.Horluk çekeni süýşüreniňizde hemişe şu aşakdaky düzgünleri
berjay ediň:
Siz horluk çekeni diňe ony başarjagyňyza ynamly bolsaňyz süýsüriň,onuň
üçin oňe birneme egilip,dyzyňyza cöküň.
Horluk çekeni galdyranyňyzda agramy biliňize däl-de,ayagyňyza beriň..
Biliňizi göni saklaň.
Uly bolmadyk ädimler ädip,seresaplyk bilen gadam uruň.
Mümkin bolanynda yzlygyna ýöremäňde,onuň yörän.
Mydama şol hereket edyän tarapyňyza serediň.
Kelleda ýa-da oňurgada şikesiş bardygyna sübhe bolan ýagdaýynda horluk çekeniň bedenini eplemezlige we bükmezlige çalyşyň.
Eger-de alyp gitmeklik zerur bolsa,üstünde horluk çekeni ýatyryp boljak
näme-da bolsa bir gaty zat (işik) tapjak boluň we onuň kellesini,
boynuny,bilini,gymyldamaz ýaly ýagdaýda berkidiň.http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/dikeldisyagdayy.html
DEM ALMA SAKLANANYNDA ILKINJI KÖMEK
DEM ALMA SAKLANANYNDA ILKINJI KÖMEK
1. Horluk çekeni ýerinden süyşürmaň janynyn bardygynyn alamatlaryny anyklan.
2. Tiz kömegi çagyrmaga yagdayy bolanlary gaty ses bilen gygyryp kömege çagyryn.
3. Horluk çekeni seresaplyk bilen arkanlygyna öwüriň.
4. Eger-de kellede ya-da boyunda şikesin yokdugyna şübhe yok bolsa,dem alyş yollarynyň geçirijiligini üpjün etmek ücin horluk çekeniň kellesini arkanlygyna gayşardyň.
5. Dem almanyň bardygyny anyklamak üçin doly 5 sekundyn dowamynda gorüş,eşdiş we syzyş gözegçiligini geçiriň.
6. Agyzdan doly 2 dem bermäni ediň:
Horluk çekeniň alkymyny sähelçe galdyryp,kellesini arkanlygyna gayşardylan ýagdaýynda saklaň.
Burnynyň deşiklerini başam we suýem barmaklaryňyz bilen jebis gurşaň.
Her biriniň dowamlylygy 1-1,5 sekund bolan doly 2 dem bermäni ediň.
7. 5-10 sekundyň dowamynda pulsyň bardygyny barlaň.
8. Kim-de bolsa birini tiz kömegi çagyrmaga ugradyň.
9. Emeli dikeldiş dem bermäni(öýkeni emeli yelejiretmekligi)
geçirmekligi gaýtadan girişin:
Horluk çekeniň alkymyny sähelçe galdyryp,kellesini arkanlygyna gayşardylan yagdayynda saklaň.
Burnuyň deşiklerini başam we süýem barmaklaryňyz bilen
jebis gursaň.
Horluk çekeni agzyny dodaklarynyz bilen jebis gursaň.
Her bäşinji sekundda 1dem bermäni ediň.
Deminiň bardygyny barlaň.
10. 5-10 sekundyň dowamynda pulsynyň bardygyny yene bir gezek
barlaň.Eger horluk çekeniň pulsy duyulyan yagdayynda demi yok bolsa,
emeli dikeldiş dem bermäni geçirmekligi dowam edin.Eger-de
mundan soň hem pulsy yok bolsa,yürege göni bolmadyk owkalamany we emeli dikeldiş dem bermäni(ýürek-öyken jenagetirijini)gecirmekligi başlaň.http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/demalmasaklanamdailkinjikomek.html
HUŞSUZ ÝAGDAÝYNDA BOLAN ULY ADAMYŇ ÝA-DA
HUŞSUZ ÝAGDAÝYNDA BOLAN ULY ADAMYŇ ÝA-DA
ÇAGANYŇ DEM ALYŞ ÝOLLARYNYŇ GEÇIRIJILIGINIŇ
BÜTÜNLEÝ BOLMADYK ÝAGDAÝYNDA ILKINJI
KÖMEGI B E R M E K L I K.
1.Horluk çekeniň husunyň bardygyny anyklaň;
Gaty ses bilen "Size kömek gerekmi?"diýip soraň.
Horluk çekeniň trapesiýa şekilli beden etini gysyň.
Horluk çekeni seresaplyk bilen arkanlygyna öwüriň
(diňe,ol zerur bolsa)
Eger horluk çeken huşunda bolmasa.
Horluk çekeniň kellesini arkanlygyna gayşardyň we alkymyny sähelçe
galdyryň.
Dem almanyň bardygyny barlamak üçin 5 sekundyň dowamynda görüş
eşdis we syzyş gözegçiligini ulanyň.
Eger horluk çeken dem almaýan bolsa.3."Agyzdan-agza" 2 dem bermäni ediň :
Horluk çekeniň burnunyň deşiklerini gysyň.Onuň agzyny dodaklaryňyz bilen jebis gurşaň.
Doly 2 dem bermäni ediň.
Howanyň öýkene geçýändigini göz ýetirmek üçin döş kapasasynyň galşyna gözegçilik ediň.
Eger howa öýkene geçmeyän bolsa.
4.Horluk çekeniň kellesini ýene bir gezek arkanlygyna gaýşardyň we dem bermekligi gaýtalaň
Horluk çekeniň burnunyň deşiklerini gysyň.Onuň agzyny dodaklaryňyz bilen jebis gursaň.
Doly 2 dem bermäni ediň.
Eger-de howa öňküsi ýaly öýkene geçmeýän bolsa.
1.Tiz komegi çagyryň.
2.Garnyna 5 urguny ediň:
Horluk çekeniň uýlugynyň üstünde oturyň.Eger halas ediji uly bolmadyk beden
gurluşy bolsa,ol bir uýlugynyň üstün-de oturyp biler.
Eliňiziň barmaklary horluj çekeniň kellesine larap gönükdirilen bolar ýaly edip,aýaňyzyň düýbüni göbeginden bir azajak ýokarda goýuň.Ilkinji eliňizi birinji eliňiziň üstünde goýuň..
Horluk çekeniň garnyna ýokaryk urgukdyrylan urguly hereketi 5 gezek basyň.
3.Epilen barmaklar bilen horluk çekeniň agzyndan keseki zady çykarmaga çalyşyň.
* Bir eliňiziň başam barmagy bilen horluk çekeniň dilini aşaky äňine gysyň we ony ýuwasjadan süýşüriň.
* Ýeniljek hereket bilen barmagyňyzy ýaňakdan diliň düýbüne çenli aşak
geçiriň.Seresap boluň we keseki jisimi bokurdaga çuňňur iteklämäň.
* Barmagyňyz bilen keseki jisimi tutmaga we ony agyzdan çykarmag
çalyşyň.
4.Dem alys ýollaryny açyş we 2 dem bermäni ediň:
# Horluk çekenin kellesini ýene bir gezek arkanlygyna gaýşardyň we dem bermekligi gaýtalaň.
5.Horluk çekeniň burnunyň deşiklerini gysyň.Onuň agzyny dodaklaryňyz
bilen jebis gurşaň.
Doly 2 dem bermäni ediň.
Howanyň öýkene geçýändigini göz ýetirmek üçin kükregiň galýandygyna gözegçilik ediň.
Eger howa geçmeýän bolsa, horluk çekeniň kellesini arkanlygyna
gaýşardyň we dem bermekligi gaýtalaň.http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/pages/hussuzyagdayda.html
ILKINJI KÖMEGI BERMEGIŇ KADALARY
ILKINJI KÖMEGI BERMEGIŇ KADALARY.
Islendik gayragoýulmasyz ýagdaýlarda ilkinji
kömegi bermegiň dört kadasyny goldalyň.
|
1. Wakanyň bolan ýeriniň howpsyzlygyna göz ýetirmek üçin ony seredip görüň we näme bolandygyny anyklaň. http://iatp.edu.tm/ilkinjikomek/
|
Acne vulgaris
Acne vulgaris
Bu ýetginjeklik döwründe derinin ýag mazlerinin köp ýerinde ýüze çykýän zeperlenme hadysasy. Ol esasan ýüzde, kellänin saçly böleginde, dösün we arkanyn ýokarky böleginde bolýar. Onun esasy elementy – acne – düwürtik. Ol ýag mäzlerinin sowuklamasy netijesinde ýüze çykýär.
Kepek sekilli ýa-da dürli renkli demrew (pityriasis versicolor)
Kesel dörediji Pityrosporum orbiculare ol deri üsti gatlagynyn buýnuz gatynda we saç haltajyklaryn agzynda ýerlesýär. Patogenezinde derlemeklik, derin himiki düzümi, buýnuz gatlagynyn fiziologiki tozgatlanmagynyn bozulmagy, sahsy meýlilik we basgalar belli bir derejede ähmiýeti bar. Bu kesel ýokançsyz bolup esasan ýaslarda dus gelýär.
Derinin zeper ýeten ýerinde çisginsiz sarymtyl-gonurymtyl gyzyl tegmiller emele gelýär.
http://iatp.edu.tm/lukman/Acne.html
Adamyn dasky durky, kaddy hakynda dusunje
Adamyn dasky durky, kaddy hakynda dusunje.
Adamyn kaddynyn nasazlygy
Bu tema oran aktual mesela - adamyn kaddynyn owadanlygyna bagyslanan. Hemme adamlar oz kaddynyn, gowresinin owadan bolmagyny isleyar. Hali-hazire cenli antik, gadymy skulpturalaryn (heykellerin) owadanlygy adamlary hayran galdyryar. Sonky dowurlerde bizdede owadanlyk konkurslaryny gecirmek adat bolup galdy.
Esasy mesela gecmezden on kabir kesgitlemeleri, terminleri ozlesdirelin.
Kifoz-diyen termin onurganyn arka tarapa egrelmegini anladyar. Ol dos onurgasyna mahsusdyr.
Lordoz-onurganyn one egrelmegini anladyar. Ol adamyn boyun hem-de bil onurgasyna mahsusdyr.
Seylelik bilen, adamyn onurgasy tayak yaly gos-goni dal-de, onun fiziologiki egrilikleri bardyr. Yogsam, onurgany onurga sutuni hem diyip atlandyryarlar. Sol egrilikler oz bolmalysyndan uly ya-da kici bolup bilyarler. Ol hem adamyn kaddynyn, durkynyn, osankasynyn bozulmagyna getiryar.
Hemme adamlaryn ozbolusly, ozune mahsus bolan durky, kaddy, osankasy bolyar. Sonun ucin tanys adamlaryny dasdan, entek onun yuz kesbi saygartmasa-da, tanap bolyar. Diymek adamyn kaddy, durky, osanikasy diyip, adamyn gowresinin dasky gornusine, suratyna dusunmek bolyar. Adamyn durky, osankasy, esasan, onurga sutuninin yagdayyna bagly. Galyberse-de, el-ayagyn uzynlygyna, endamyn proporsionallygyna bagly bolyar. Adamyn osankasy, durky bir gunin ozunde-de uytgap bilyar- irden gowy, agsam ara, adam yadasa osankada (durky) erbetlesip bilyar.
Adamyn dasky durkuna, osanikasyna seredip, hatda adamyn hasiyetini kesgitlemek bolyar. Utanjan, yygra adamlarda dos onurganyn kifozy ulyrak bolyar.
Adamyn dasky durkyna, kaddyna seredip, onun karini hem bilse bolyar: boksiyorlar hemise egilip goranany ucin olar kukirak bolyar.
Yene-de kabir yetginjek gyzlar, yany gowsi gabaryp ugranda cekinjen bolyarlar, oz dosuni (gowsuni) bir neme gizlejek bolup, eginlerini one itekleyarler, sonda hem olaryn yagyrnysy kukurak bolyar- dos onurgasynyn kifozy artyar.
Umuman, cagalaryn yetginjeklik dowri hem-de ilkinji mekdebe gatnap baslan yyly adamyn dasky dukynyn, osankasynyn erbetlesayjek wagty. Sol wagtlar ene-atalar, masgala lukmanlary gaty hazir bolmalydyrlar.
Adamyn kaddy-kamaty hakynda turkmen eserlerinde hem kop yatlanylyar. Kopiniz “Yusup-Zuleyha” diyilyan dessan bilen tanys bolsanyz gerek. Sol dessanda Yusubyn owadanlygy taryplanyar. Sonda Yusubyn kakasy Yakup Yusuby awa goybermejek bolup seyle diyyar:
“- Yakubyn ne gecer haly-ahwaly,
Gormese Yusupnyn kaddy-nahaly”.
Zuleyhanyn aydany:
“- Ol serwi-kaddyn jany,
Yandyrdy Zuleyhany”.
Umuman, dessanlarda adamyn kaddyny, owadanlygy serwi agajyna denapdirler. Ol agac syrdan, owadan bolyar.
Yene-de:
“- Elip kaddym yay boldy”.
Elip arapca dik gonu I cyzyk bolyar, yay bolsa egri.
Adamyn durky, kaddy, sekili, osankasy kop zatlara bagly bolyar. Ol adamyn oz omrunin dowamynda, hat-da bir gunun ozunde-de uytgap bilyar. Adamyn kaddynyn, osankasynyn belli bir sekile gelmegini adamyn endamynyn anatomiyasy we fiziologiyasy, onun nerw sistemasy, ene-atasyndan alan genlerinin jemi, filogenez (gornusin we olyusiyasy), ontogenez (bir osobyn dogulanyndan olyanca gecen osus yoly) uly tasir edyar.
Anatomiki sebapler
Dasky sekilin, kaddyn, osankanyn esasyny onurga, onurga sutuni we onun catalba bilen birikmesi duzyar. Bir wagtlar ahli yer yuzundaki jandarlary dine iki topara-onurgalylyr we onurgasyzlar diyip bolupdirler. Yadynyza dusyan bolsa, onurga sutuni 24 onurgadan: 7 sany boyun, 12-dos, 5-bil onurgadan duryar. Beyleki 5 sany canaklygyn denindaki krestsowyy, hem-de 5 sany turre onurgalary sekile uly tasir etmeyarler, sebabi olar bir dursuna duryarlar (gymyldamayarlar). 24 onurga bilsa biri-biri bilen ketirdowugin (kekirdowugin) we sinirlerin (swyazkalaryn) komegi bilen mayysgak birlesendirler. Onurga sutunine 300-den gowurak mysyssalar tasir edyarler. Seylelikde, 24 onurganyn her birinin, olaryn arasyndaky baglayjy ketirdowugin (kekirdowugin), sinirlerin (swyazkalaryn) ya-da myssalaryn haysy birinde kemcilik bolsa hem, adamyn kaddynyn, kamatynyn uytgemegine getiryar.
Filogenetik sebapler
(Filogenez gornusin ewolyusiyasy)
Adama oz ata-babalaryndan tapawutlylykda dik durup yoremeklik mahsus. Adamyn dik yagdaya gecmegi onun iki elinin dayanc organlygyndan zahmet we goranmak guralyna owrulmegine getiryar. Seyle-de bolsa, adamyn endamynyn kabir yerleri entegem 4 ayakly haywanlarynka gabat gelyar. Mysal ucin, gapyrgalaryn arasyndan gecyan wenalar haywanlarda wertikal (dik) yagdayda yerlesyarler, sonun ucin hem, olaryn klapanlary bolyar. Sol klapanlar adamda-da bar, yogsa adamda sol wenalar gorizontal (kese) yagdayda yerlesen, klapanlar gerek hem dal. Onurganyn onunden gecyan uly wena haywanlarda gorizontal (kese) yagdayda duryar. Sonun ucin hem klapany yok. Sol klapan adamda-da yok, yogsa ol dik, wertikal yagdayda yerlesyar. Bu bolsa gan aylansyga zyyan yetiryar (gemerroy, warikosele, ayakdaky wenalary ginelmegi-warikoz). Haywanlaryn dem almasy ansat bolup gecyar, onun ucin gapyrgalaryn arasyndaky myssalaryn sahelcejik islemegi yeterlik. Adamda bolsa, gapyrgalary gorizontal yagdaydan galdyrmak we dem almak ucin myssalaryn uly is etmegi gerek bolyar. Yone sol sebapli adamda pnewmoniya (oyken cisli sowuklama) keseli kop dus gelyar. Haywanlarda bolsa ol seyrek dus gelyar. Haywanlarda gorizontal yerlesen onurga sutunine berkidilen icki organlar biri-birine zyyan etman sallanysyp duryarlar. Adamda bolsa, sol organlar biri-birinin ustunde durup, agram salyarlar we asaklygyna suysmegi hem mumkin. Has hem ince uzyn adamlarda asgazanyn, bowregin asak suysmegi mumkin we sol organlaryn nasaz islemegine getiryar. Ewolyusiyanyn netijesinde entek adamyn canaklygy doly dikelip bilmandir, ol erkek adamlarda 310 ayallarda 280 gysyk duryar. Sonun ucin hem bil onurgada lordoz emele gelyar. Ol bolsa canaklyk sunkunin icine abanyp duran promontoriumy emele getiryar. Ol bolsa, oz gezeginde ayallarda caganyn dunya inmegine uly kyncylyk doredyar. Haywanlarda cagasynyn bolanyny ertirden son bilip galyarsyn, ayallarda bolsa, caganyn ya-da enesinin helak bolmazlygy ucin yorute caga dogurulyan oyler bolyar. Olar-da bir nace akuserler, lukmanlar gije-gundiz hazir bolup duryarlar. Sonda-da helak bolyan caga ya-da enesi bolyar. Sebabi caga dogulanda sol promontoryunyn deninden gecende bir nace akrobatik owrumler etmeli bolyar. Ony siz akuserstwodan ginisleyin gecensiniz.
Haywanlaryn kellesi onurganyn ujyndan sallanyp duryar, sonun ucin hem, kellanin onurga birikyan yeri yzda yerlesyar. Adamda onurganyn birlesyan yeri kellecanagyn onuragine suysipdir, emma entek ortasyna yetmandir, sonun ucin hem kelle hemise one yykyljak bolup duryar, ony saklamak ucin mysyssalar hemise komek beryarler, hem-de boyunda lordoz emele gelyar.
Haywanlarda on ayaklary dayanc organy bolup hyzmat edyar. Adamda bolsa, olar yuk bolup duryar we dem almaga uly zyyan beryar.
Ontogenetiki sebapler
Ontogenez bir adamyn (osobyn) oz omrunde gecyan osus yoly. Ontogenez filogenezin gysgajyk osus taryhyny gaytalamakdyr diyilyar. Caga enesinin icindeka onurga tutuslayyn kifoz gornusundedir. Taze bolan cagada onurga gonulenyar. Emma 2-3 aydan boyun myssalaryna guyc gelip baslandan, boyun onurgada lordoz emele gelyar. Hacanda caga oturup baslanda dos hem bil onurgada tutuslugyna kifoz emele gelyar. Caga ilkinji adimleri atlande hem su yagday saklanyp galyar. Caga gowy yorap ugranda, bil onurgada lordoz emele gelyar. Caga ilki yorap baslanda seyle sekili, osanikasy, durky bolyar: boynunda mese-malim bildirip duran lordoz, yagyrnysynda cala bildirip baslan kifoz, ep-esli cykyp duran garynjygy, bilinde yany bildirip baslan lordoz, cucik we dyz bogunlarynda ayaklary calaja epilip duryar. Mekdebe gidip baslanda caganyn garny kicelip ugrayar, bilindaki lordoz ulalyar. Yetginjeklik dowurunde, caga yetisip ugranda, gormonlaryn tasiri bilen bedenin gurlusynda, adamyn psihikasynda uly uytgesikler bolup gecyar we sonda her bir adama mahsus bolan dasky sekil, durk, osanika emele gelyar. Bu prosess 20 (gyzlarda)-25 (oglanlarda) yasa cenli dowam edyar. Adamyn durkunyn bozulmagy caganyn ayratyn calt osyan wagtlary bolup gecyar, esasan hem yetginjeklik dowurunde.
Dasky sekile tasir edyan faktorlar
1. Caganyn gowsak, myllyk, az hereketde bolmagy, ya-da bet, ayratyn kop hereketde bolmagy.
2. Yaramaz iymitlenmek, kop kesellemek.
3. Ene-atasynyn sekili (astenik, giperistenik, normastenik).
4. Gownacyk, sadyyan hasiyetli cagalaryn sekili gowy bolyar, gowni cokgun, keypi yok cagalaryn sekili, kaddy gowy bolmayar.
5. Isde ya-da okuwda uzak wagtlap belli bir pozada oturmak ya-da durmak hem zyyanly (is aralygyndaky arakesme).
35 yasdan son yenede adamyn garny salparyp baslayar. Garry adamlarda yagyrnysyndaky kifoz ulalyp baslayar, onurgalaryn beyikligi peselyar. Sonun ucin garry adamlar gysgalan yaly bolayyar.
Gorward usuly boyunca dasky sekilin,
durkyn, osanikanyn gornusleri
A-has gowy, in gowy sekil: kelle, boyun dos kapasasyna, butlara, dabanlara gora goni yerlesyarler. Dos kapasasy silindr gornusde. Garyn yasy, icine cekilip duran, lordoz hem kifoz cala bildirip duryar. Canaklyk, catalwa sunkleri erkek adamlarda 310 ayallarda 280 egilip duryar.
B-gowy sekil: kelle calaja one cykyp duryar. Dos kapasasy azajyk yasyrak, garyn yasy, emma gaty icini cekilip duranok. Kifoz, lordozlar oz durkuragynda.
C-gelisiksiz sekil: kelle dos kapasasyndan one cykyp dur. Dos kapasasy yasy, garyn salparyp dur. Kifoz hem lordozlar oz gereginden uly.
D-has betgelsik sekil: kelle dosden has one cykyp dur. Dos kapasasy yasy. Garny has one salparyp dur. Onurganyn egriligi bicak bildirip duryar.
Yaramaz sekillerin, osanikalaryn gornusleri
1. Kuki sekil, yagyrnynyn kukermegi, dos onugasynyn kifozynyn ulalmagy.
2. Tegelek yagyrny, tegelek arka (kruglaya spina)-dos onurgasynyn kifozynyn ulalmagy bilen bilelikde bil onurganyn lordozynyn artmagy.
3. Yasy arka, yasy yagyrny-dos onurganyn kifozynyn kicelmegi, bil onurganyn lordozynyn arytmagy. Adam arkan gayysyp duran yaly bolyar. Bu koplenc ince uzyn adamlarda bolyar. Yasy arkanyn basga skolioz diyen kesele (onurganyn gapdala gysarmagy) getirmegi mumkin.
Yaramaz sekilin onuni almak (profilaktikasy)
Aydylanlardan bilisiniz yaly gowy, owadan sekil beden saglygynyn alamaty.
1. Keselleri wagtynda bejermek yaramaz sekilin profilaktikasydyr. Cagalary rahit keselinden, sowuklamalardan goramaly.
2. Dogry iymitlenmegi guramaly. Kabir eneler cagalaryna suytli aslardan icirip bilenini iciryarler. Ol bolsa asgazanyn ginelmegine, garnyn salparmagyna we bil onurganyn lordozynyn ulalmagyna getiryar.
3. Caga mekdebe ilkinji gezek baranda, birinji yylynda hazir bolmaly. Oturgycda dogry oturmagyny, wagtly-wagtynda iymitlenmegini, beden terbiye we giminastika bilen meshullanmagyny gazanmaly.
4. Yetginjeklik dowrunde ayratyn unus bermeli. Birnace adamlar oz cagalaryny beden terbiye sapagyndan bosatjak bolup azara galyarlar, ol bolsa adamyn kaddynyn bozulmagyna getirmegi mumkin.
5. Adamyn nadogry dem alysyny bejermeli-burun dykylyan bolsa, acmaly.
6. Ayakdaky kemcilikleri, densizlikleri duzetmeli.
7. Caganyn gozunin gorusi yaramaz bolsa, ony duzetmeli (aynek gotermeli).
Yaramaz sekilin duzedilisi.
1. Yaramaz sekile getiryan ahli faktorlary yok etmeli.
2. Hemise duzedis giminastikasyny gecirip durmaly. In gowy giminastika-suwda yuzmeklik. Ylgamaklyk hem osanikany duzetmage komek edyar.
http://iatp.edu.tm/lukman/Onurga.html
Akuserçilik
Akuserçilik - ginekologiýanyñ bir bölegi bolup, aýalyñ bedeninde göwre1i döwründe, dogrus we dogrumdan soñky döwründe bolup geçýän aýratynlyklary öwrenýär. Ondan basga-da akuserçilik täze bo1an bäbege lukmançylyk kömeginiñ berlisini we akserçilikde guramaçy1yk jsiniñ düzlüsini aýdyñlasdyrýar.
Adamzat ýer ýüzünde dörä1i bäri göwre1i aýa1a çaga dogurýan pursatynda kömek berler eken. Adam Ata topary ýañy döreýände çaga dogurýan aýal öz-özüne kömek berer eken, soñra bo1sa ýyllar geseninden soñra kömegi göbek eneler edipdirler. Göbek ene hökmünde köp çaga doguran öz tejribesi bo1an, lukmançylykda basy çykýan ussat aýal1ar bolupdyr. Ýöne gadymy ýazgy1arda alyp bolýan maglumat1ara görä çaga dogurýan aýala we bäbege berilýan kömegiñ derejesiniñ ýokarydygyna göz ýetirse bolýar. Bäs-on müñ ýyl mundan öñ g.adymy we orta asyryñ çäginde göwreli aýaly keser kesim bilen dogurtmagyñ mümkindigini anyk1apdyrlar.
Gynansagam, biziñ türkmenleriñ arasynda dogrus pursatynda edilýän komek barada bize ýeten maglumatlar köp dä1. Oguzlaryñ Orta Aziýada ýasan larynyñ içinde Beýik Soltan Sanjaryñ döreden Horasan imperiýasynda ginekologiýa u1y hormat goý1updvr. Emma bu barada bize ge1ip ýeten maglumat1ar gaty az. Munuñ
sebäpleriniñ bjri XIII asyrda tatar-mongol basyp alyjylarynyñ köp ýyllaryñ dowamynda türkmcnlcriñ üstüne çozus edip, ha1kyny ezip, o1aryñ medeniýetini, ylmyny, durmusyny gaty galak ýagdaýa getiripdir. Basga bir tarapdan bolsa Kiçi Aziýa sol sanda Hywa, Buhara, Samarkand, Eýran döwletleriniñ çozuslary Türkmenistanyñ ösüsine täsir edipdir. Türkmenler köp ýyllap o1aryñ golastynda ýasap, o1ary akuserçilik düzgünini, öz durmusyna ornasdyrypdyr. Seýlelikde, Orta Aziýa lukmançy1ygyna mahsus bolan, akuserçilik we ginekologiýa bilimi hem tejribe usullary Türkmenistanda.a ulany1ypdyr.
Orta Aziýadan çykan dünýä be1li lkman Ibn Sina (Awisenna) Abu Ali Huseý ibn Abdulla (980-1037 ý.ý.) akuserçiligi ösdürmekde uly isler edipdir. O1 Buhara säheriniñ ýanynda ýerlesen Awsan obasynda täjik masgalasynda dünýä inipdir. Ol çagalykdan baslap sanyñ kösgünde ulalyp ýokary derejede medeniýet we bilim alypdyr. Ol öz döwründe köskde wezirlik derejesinde isläp lukmançylyga, onda-da akuserçilige üns beripdir.
Ibn Sina lukmançylyk ugrundan köp ýazuwlar galdyrypdyr. Olaryñ içinde uly derejeli, giñisleýin tejribä esaslanyp ýazylan: “Lukmançylyk ylmynyñ kanuny” – diýen kitaby has ýokary derejeli ylmy-tejribeli isi bolup, bäs asyryñ dowamynda lukmanlara gollanma bolupdyr. Ibn Sinanyñ akuserçilikde we ginekologiýada ýazan kanunlary häzire çenli ünsüñi çekýär. Bu kitaby okanlar Ibn sinany: “Haýran galdyryjy akyldyr”, “Ikinji Gippokrat” – diýip atlandyrypdyr. Onuñ düsüjesi we lukmançylygy bilisi, muny bütindünýä derejeli alymlar Gippokrady we Galeniñ beýikligine galdyrypdyrlar.
Kitapyñ akuserçilige we ginekologiýa degisli baplarynda göwredäki kese ýatan çagany kellesine tarap öwürmek, çagany aýaklaryny asak süýsürme, kranio we embriotomiýa etmek ýaly operasiýalarfdyñ usuly ýazylypdyr. Sol döwür üçin bu operasiýalar barada mesele goýmak, ondada bulary ýerine ýetirmek alymyñ tejribesiniñ gaty ýokary derejede bolandygyny añladýar.
Bu döwür Orta Aziýada seljuklaryñ lukmançylygynyñösen wagtyna gabat gelýär. 1257-nji ýylda türkmenleriñ ýasan Gürgen (Jürjan) säherinde dünýä inen Seýit Ysmaýyl Jürjany ýaslygyndan 2-nji Gippokrat (“Bukratil Samy”) adyny alan. Ol sol döwürde ýasan Abdylkasym Abdyrahman Ibn Ali Ibn – As – Sadyk An Nisapurynyñ sägirdi bolup, ondan tebipçiligiñ köp tärlerini öwrenipdir we dowam etdiripdir. Tebip hakynda häzirki Türkmenistandaky türkmenlere hiç hili maglumat gelip ýetmändir. 1995-nji ýylda Saparmyrat Türkmenbasy Eýranda bolanda oña biziñ ildesimiz Seýit Ysmaýyl Jürjanynyñ “Tebipçiligiñ ýan kitaby” – diýen bahasyna ýetip bolmajak taryhy we tebipçilikde uly ähmiýeti eýe bolan kitaby Eýrfan Yslam respublikasynyñ Prazidenti sowgat edýär. Ol kitabyñ 17-nji babynda akuserçilik we ginekologiýa tebipçiliginiñ tärleri ýazylypsyr, hem-de sol döwürde türkmenlerde hem akuserçiligiñ we ginekologiýanyñ öz döwrüne görä ýokary derejede bolandygy nygtalýar. Jürjany öz kiktabynda aýal keselleri aýal tutgaýy, ýatga suw ýygnanmagy, çaga galmazlygy, çaganyñ kynlyk bilen dünýä inmegi, ýatgyda ýara we çis, ýatgynyñ gijilewügi süýt azlyk we göwüs çisleri ýaly keselleri we olaryñ bejerilis usullaryny ýazyp beýan edipdir.
XVII asyrda Orta Aziýada sol sanda hem Türkmenistanda lukmançylygyñ ösmegine uly ýardam eden ýokary ylymly Hywa hany abulgazy Arap Muhammet bolupdyr. Ol “Manafi al – inson” – diýen lukmançylyga degisli kitabynda adama peýdaly serisdeler, lukmançylykda ulanylýan seisdeler hakynda çuññur düsünjeler beripdir we Orta Aziýa halklarynyñ ýasaýsyndaky lukmançylyk ylmyna uly gosant gosupdyr.
1680-1702-nji ýyllarda lukmançylyk Orta Aziýada ösüp baslapdyr. Buhara hany Seýit Suwhanguly Muhammet Bahadurhan öz hanjygynyñ çäginde hassahana grupdyr we onuñ ýanyñda ýöritelesdirilen lukmançylyk kitaphanasyny açypdyr. Ol kitaphanada akuserçilik we ginekologiýa degisli kitaplar bolupdyr. Häzir ol kitaplaryñ bäbirleri Özbegistanyñ Gündogary öwrenis institutynyñ kitaphanasynda saklanýar.
Suwhanguly hanyñ açan hassahanasy we kitaphanasy türkmenleriñ hem durmusyna uly täsir edipdir. Türkmenleriñ sol döwürde Buharada ýasaýan köp tire-taýpalary olaryñ hyzmatyndan peýdalanypdyrlar, esasan hem eneleri we çagalary sagaltmak üçin.
Lukmançylykda we akuserçilikde yz galdyranlaryñ arasynda müñ ýyla solaý, mundan öñ goñsy Eýranda ýasan Awest bolupdyr. Ol “Awestiñ kanunlary” diýen golýazmasynda: “Lukmançylyk beýik hünär, ol bedeni sagdyn saklamagy öwredýär” – diýip ýazýar. Täsin galdyrýan zat – sol döwürde bu alym adamlaryñ iýmitine, masgala düzgünine, göwreli we çaga emdirýän aýallara hähili üns bermelidigine bu ýagdaýda aýal masgala serap içmek däldigini aýdyp geçýär. Orta asyrda yslamdan öñki döwürde araplaryñ lukmançylygy barada taglymat az. Yslam ornasandan soñ Arap ýurtlarynda medeniýet hem lukmançylyk yslamyñ görsi we gözýetimi astynda bolupdyr. Bularda lukmanlar anatomiýa bilen mesgul bolmandyrlar. Sebäbi yslam ölen adamlary kesip öwrenmäge rugsat bermändir.
Ýöne arap lukmanlary lukmançylygy özüniñ hassa bejermekde toplan tejribesi: keseliñ alamatlary, näsaga derman-däri serisdeleriñ peýda edisi esasynda öwrenipdirler.
Edebiýatda ýazylysy ýaly Orat Aziýa we arap lukmanlarynyñ lukmançylyga gosan gosantlary uly bolupdyr. Bular göwreli aýalyñ gigiýenasynyñ, iýmitiniñ täze bolan bäbege seretmegiñ, emdirmäniñ we naharlanmanyñ syryny çap edipdirler.
Gudogar Arabystanda ýasan beýik hirurg Abu-Kasym (936-1013ýý.) aýallara özi operasiýa etmändir (yslamyñ garsylygy). Ýöne bu lukman dünýäde birinji bolup göwreli aýalyñ torbasynda dörän göwreliligiñ alamatlaryny çap edipdir.
Ýene-de bir alty alym we lukman Ibi-Zohr (1092 – 1162 ýý.) Dünýäde birinji bolup göwreliligiñ öñüni almaklygyñ ýollary öwredipdir.
2 müñ ýyl biziñ eramyzdan öñ, Müsürde lukmanylyk bilen mesgul bolýan alymlar ýagtydan gan akand, göwüs mäzleri, aýal jyns organlary sowuklanda bularyñ alamatlaryny we bejerilisiniñ usullaryny bilýän ekenler.
Adamzadyñ taryhyndan çuñ yz galdyran gadymy Gresiýanyñ medeniýeti bolupdyr aýrtynan lukmançylygy Gresiýanyñ lukmançylygynyñ iki esasy ugry döräpdir – “Empiritiki we filosofiýalyk”. Ýöne bular bir müñ ýyldan soñ, XVII – XVIII asyrlarda birlesip lukmançylygyñ täze ýokary görnüsini – ylmyñ we tejribäniñ bilelikdäki esaslaryny döredipdirler. Bu birlisme häzirki zaman lukmançylygyñ esasy bolup durýar.
Gresiýada iki baslangyç lukmançylygy hramlarda okadyp baslapdyrlar. Soñra VI asyrlarda biziñ eramyzdan öñ birinji lukmançylyk mekdepleri açylypdyr.
Grek alymlarynyñ arasynda, lukmançylyga, adamlaryñ saglygyna, ýasaýsyna, durmusuna uly üns berenleriñ arasynda gadymy Gresiýanyñ beýik filosoflary Demokratiñ, Plutonyñ aýratyn hem Aristoteliñ atlaryny tutup geçmek hökmandyr. Gadymy Gresiýanyñ lukmançylygyñ reformatory lukmançylygyñ atasy hasaplanýan (377 – 460) ýyl biziñ eramyzdan öñ ýasap geçen Gippokrat bolupdyr. Sol döwürde Gresiýanyñ medeniýeti, durmusy lukmançylygyñ ýagdaýy beýleki yrtlaryñka görä has öñde bolupdyr. Sebäbi Gresiýanyñ paýtagty bolan Afina säheri dünýäde iñ gülläp ösýän säherleriñ biri bolupdyr. Gippokrat özüniñ ýasan ýurtlarynda, ýagny Gresiýada, Kiçi Aziýada, Liwiýada, Skiflerde (Gara deñiziñ demirgazyk kenarynda ýasaýan halklarynyñ arasynda) lukmançylyk eden döwrelerinde akuserçilik ylymly taýdan ösmegine köp ýardam edipdir. Öz ukybyny toplan tejribesini ginekoklogiýa ylmyny hem ösdürmäge ygrykdyrylypdyr, kliniki lukmançylygyñ düýbüni tutupdyr. Sol döwürde ol öz ejesi bolan hem göbek enelegini hünärini gowy bilýän Fanarega bilen embriofomiýa, ýatgynyñ boýunjygyny gyrmak, ýatgynyñ içini zondirlemek, Kesereý kesim etmek ýaly operasiýalary hem geçiripdirler. Gippokratyñ sol döwürde beren nesihaty: “Hassa zyýa ýetme” – su wagta çenli özüniñ manysyny ýetirenok. Gippokratyñ we onuñ köp sanly okuwçylarynyñ ýazan ylymy isleri: “Ýygymdy alymy isler” – diýen kitapda çap edilipdir. Gresiýanyñ lukman;larynyñ arasynda ginekologiýanyñ ösmegine sallamly gosantlary bolupdyr. Bular jynshana barlaglarynyñ, ýatgynyñ boýunjygynyñ kanalyny, kanalyny giñeltmegiñ, jynshana asak süýsende, çaga ýatgy jynshanandanyñ dasyna çykanda ýerine eltmegiñ, ýatgynyñ içine derman serisdelerini goýbermegiñ usullaryny bilen ekendir.
II – III asyrda täze eradan öñ Rimde, Ermenistanda, Arap halifatlarynyñ ýurtlarynda we Ýewropada birinji hassahanalar açylypdyr.
1510 – 1590-nji ýyllarda Fransiýada atly alymlaryñ biri A.Pare bolupdyr.Ol lukmançylyk ugrundan okamandyr we lukman bolmandyr. Ýöne ol Fransiýanyñ koroliniñ kösgüne ýasap, ol hirurgçylyk hünärini öwrenipdir. Ol bir näçe ýyl ondan öñ orta atylan pikiri “Göwreli aýal nämedir bir sebäpden öläýse, onuñ göwresindäki çagany keser kesim bilen almaly” – diýip tassyklapdyr.
Dünýäde birinji bolup aýal özbasdak doguryp bilmedik pursatynda oña 1610-njy ýylda keser kesimi eden nemes lukmany I.Fraumen bolupdyr.
1563-1636-njy ýyllarda Fransiýada ýasan atly “göbek ene” L.Buržua “Çagalanma, nesilsizlik, dogrumyñ döwürleri, çaga dogran aýallaryñ, bäbekleriñ keselleri” diýen kitaby çap edipdir.
Anatomiýada uly özgerislikler eden beýik Andreasom Wezaliý (1514- 1564 ýý.) bolupdyr. Ol 1543-nji ýylda “Adamyñ bedeniniñ gurlusy” diýen ylymy kitaby çap edipdir. Munda A.Wezaliý adamynyñ skletiniñ ýürekdam, ar sistemasynyñ kiçi we uly gan aýlanys aýlowlarynyñ gurlusy ýazypdyr. Bu kitaby bilýän, A.Wezaliýanyñ beýik we akyldar mugallymy okuwçysyny “Bezumnyý” diýip atlandyrypdyr. A.Wezaliý birinji bolup adamynyñ bedeniniñ gurlusyny, her organyn ýerine ýetirýan hereketi bilen baglanysdyrypdyr. Onun pikiriçe: ”Anatomiýa – lukmançylygynyn esasy düýbi”. Oz zamananyn gaty abraýly bilimli adamsy bolany üçin, ol ölen adamyny lukmançylygy öwrenmek bähbidi bolen seksuýa eder eken, ýöne din, gullukçylary muna barmaklarynyn arasasyndan sereder ekenler.
A. Wezaliýanyn pikirini we isini dowam ediji G.Fallopiý (1523-1562-nji ýyllarda) – anatom, hirurg, akuser, uniwersitetin mugallymyakuserçiligin we ginekologiýanyn öamegine uly täsir edipdir. Ol aýalyn ýatgysynyn turbasynyn gurlusyny we ýerine ýetirýän isini aýdynlapdyr. G. Follopiýin okuwçysy – L.Botallo düwünçegiñ gan aýlanysyny hem onuñ öýken arteriýasynyñ aortanyñ dugasy bilen nirlesdirýän protok barada ýazypdyr (Botallow protok).
XVIII asyrda hirurguýa hem akuserçilik batly ädimler bilen ene gidipdir. Bu döwürde “göbek eneleriñ” ýerini diplomly erkek lukman – akuserler eýeläpdirler 1651-1724-nji ýyllarda Niderlandly alym – akuser H.Dewenter aýalyñ çanaklagynyñ deñ derejede hem öñden yza ölçeleginiñ dar görnüsini ýazypdyr.
XVII-XVIII ýyllaryñ çägende Fransuz ylymy F.|Morisson “göwreli hem dogrum döwrüünde aýallarda çykýan keseller” diýen kitabyny çap edipdir. Soñra ol alym, dogup gelýän çaga çanaklygy bilen gelende onuñ kellejigini çykarmak usulyny ýazypdyr.
XVIII – XIX asyrlara çäginde Fransuz alymy hem lukman –akuser Jan Lui Badelok aýallaryñ çanaklygy barada ylym döredipdir. Ol aýalyñ kiçi, hem uly çanaklygy barada öwrenipdir, olaryñ iniñi, boçnuny ölçemekligi teklip edipdir (Pelwiometriýa).
Bu ölçegler su günlere möhümligini ýitirenok.
Gadymy Rimde we Gresiýada dogup gelýäp gapanyñ kellesini, kä bir agyr halatda gysgyç bilen çykaryp bolýandygyny bilýän ekenler. Häzirki zaman ulanylýan gysgyçlaryñ ilkinji görnüsleri Gadymy Rimde we Gresiýada belli bolupdyr. Gysgyçlaryñ tary?yhy XVII asyrda P.Çenmberlerden baslanypdyr.
XIX asyryñ 40-njy ýyllarynda wenger ýas lukmany Wenada akuserçilik klinikasynda mugallym bolup isleýän alymlar her 3-nji enäniñ dogrumdan sonky döwürde gyzgyny ýokary galyp ölýänine üns beridir. P.Pasteriñ we J.Listeriñ islerini çap edilmezinden köp ýyllar öñürti I.Zemmelweýe çaga dogrulýan öýlerde isleýän akuser lukmanlara, göbek enelere, talyplara, jynshana barlagynyñ öñünden ellerini sabyn bilen ýuwup 3 %-li hlor hekiniñ ergini bilen durlamany teklip edipdir. Söndan soñ çaga dogrulýan öýlerde eneliñ dogrumdan sonky ölümi 0,8 %-e çenli peselipdir. Emma sol döwürde I.Zemmelweýsiñ gaty uly ylymy açysyna onuñ sägirtleri garsy çykys edip, oña ýol bermändirler. Diñe ol beýik alym we tejribesi üsenden soñ oniñ açysy ýol alypdyr. Onuñ guburyndaky ýadygärlik dasyñ ýüzünde” “Eneleri ölümden halas ediji” – diýen ýazgyny ýerlesidiripdirler.
Aseptikanyñ, antiseptikanyñ we narkozyñ ornasdyrylmagy operatif bejeris usulynyñ çenden asa ýaýramagyna esas bolupdyr. Ýöne XIX asyryñ soñunda munuñ ýaly giñden ýaýran operatif bejeris usulynyñ çenden asa ýaýramagyny esas bolupdyr. Ýöne XIX asyryñ soñunda munuñ ýaly giñden ýaýran operatif bejeris kadaly çäklerine giripdir.
Sol döwürde ösüp barýan bilim çaganyñ kellesiniñ dogrum pursatynda edýän biomehanizmine üns beripdir. Bu ugurda nemes alymy, akuser lukmany F.M.Megel (1839 ý. ) gysyk çanaklygyñ görnösini hem enäniñ göbsindäki çaganyñ kellejiginiñ dogrum pursadynda kiçi çanaklygyñ girelgesinde asinklitiki dogurysyny ýazypdyr. 1842-nji ýylda H.Robert keseligine dar çanaklygyñ görnüsine we ölçeglerini beripdir.
XIX asyr aýallarda gülläp ösýän fransuz akuserçilik mekebiniñ alymy bolan K.Krede çaga dogrumynyñ III döwrüne ýatgydan gopup içinde çykman ýatan plasentany gysyp çykarmanyñ usulyny açypdyr. Fransuz A. Pinar göwreli aýalyñ çaga ýatgysyny dasky usullar bilen barlamagyñ, çaganyñ ýürek ursuny diñlemegiñ usullaryny hödürläpdir.
XIX asyr kliniki lukmançylygyñ üz içine alýan tebigy bilimleri fiziologiýany, patanatomiýany, mikrobiologiýany, immunologiýany özlesdirýän döwri bolupdyr. Bu döwürde akuserçiligiñ we hirurgiýanyñ ösmegine rewolýusiýa täsir eden iki sany amaly açysly bolupdyr.
1) Narkozy; 2)asseptikany we antiseptikany ulanmak.
XX asyryñ akuserçiligi bilimiñ we tejribäniñ ýeten üstünlikleri: aseptikiýany we antiseptikanyñ, narkozy damardan gan goýbermekligi, giñ spektrli antibiotikleri we anbibakterial serisdeleri ulanmaklygy içine ýygnap ýokary derejä ýetipdir.
Akuserçilikde köp usullaryñ (gysgyçlary we ulanmak çaganyñ ýatgyda yatysyny üýtgetmek, çagany bölekläp çykarmak) ulanmagyna täzeden seredilipdir we görkezmeler öýtgedilipdir. Köp halatda bu operasiýalryñ ýerine keer kesim etmek teklip edilipdir. Seýlelikde göwreli aýallaryñ dogrum döwrüne we dogrumdan sonky döwürde gan akma bilen, iriñli septiki keseller bilen baglanysykly ölümi çürt – kesik kesilipdir. XX asyryñ
30-njy Yyllary N.A. Sawýanow we E.Braht çanaklygy bilen dogulyp gelýän çaga et usatlary bilen kömeklesmänin görnüslerini hödürläpdir. Bize ýeten maglumatlara görä XVI asyryn aýagynda XVII asyryn baslaryna Orsýetde hemme ýerde bolusy ýaly aýallaryn toparyna akserçilik kömegini “Gobek eneler” beripdirler. Dine uly säherlerde, onda-da baý masgalalarda aýallara akuserçilik kömegini basga yurtlardan çagyrylyp getirilen ýokary bilimli Oraýetde isläp ýörän akuser lukmanlar ýa-da Ýewropada okap gelen rus hirurglary berilipdir.
XVI asyryn sonunda ruslaryn pahysasy Iwan IV özünin hökümi bilen aptekarlyk isini açmak talap edipdir. Sonra bu gulluk “Saglygy saklaýys ministrligine” öwrülipdir. Sol döwürde ruslar hökmiýeti dasary ýurtlardan gelen lukmanlaryn öz lukmanlaryna lukmançylygy, hiç zat ýasyrman öwretmäni talap edipdirler. Orsýedin lukmançylygy bütin dünýä ösüsi ýaly ösüpdir. Ýöne onun öz aýratynlaklary bolupdyr. Orsýetin lukmançylygy yzygiderli bitewi sistema bolup Galenin, Gippokratyn we basga beýik belentlere ýeten alym-lukmanlaryn okuwy esasynda ösüpdir. Bularda köp sanly hirurglar bolupdyr. Sol wagtlar olara monastyrlara degisli, hususyýet baýlaryn hassahanalary bar eken. Hatda 300 ýyl dowam etden mongol-tatarlaryn jezasy astynda ruslaryn lukmançylygy ösgününi togtatmandr. Basyp-alyjy mongol-tatarlary ruslaryn lukmanlatyna sylag goyup olary kesellerini bejermäge çagyrar ekenler.
XVII asyryn aýagynda XVIII asyrlarda Orsýetde Pýotr 1-in refolmalary hökmiýetde, milletin durmusynda we lukmançylykda çunnur özgerisiklere ýetipdirler. 1703-nji ýykda Sankt-Peterburgyn düýbi tutulýar. Bu uly merkez sonra lukmançylyk ylymynyn we tejribänin merkezine öwrülýär. 1724-nji ýylda Peterburga ylymlar Akademiýasy, 1755-nji Moskwada Uniwersitet açylýar. Bu okuw jaýlarda Orsýetin uly ylymdarlary toplanýar. Sol döwürde Orsýedin lukmançylyk topografiasyny ýazyjylar M.W.Lomonosow, W.W.Fatisew, P.Z.Kondoýida islapdirler. P.Z. Kondoýidinin ýolbasçylygy astynda Moskwada we Peterburg “böbek enelerin” mekdepleri açylypdyr, 1-nji lukmançylyk kitaphanasy açylypdyr.
1764-nji ýylda Moskwanyn uniwersitietinde lukmançylyk fakulteti isläp baslaýar. Onda anatomiýadan, hirurgiýadan we “gObek enelerin” hünärinden ýokary derejeleri alym hem lukman Strasbrogdan çagyrylyp getirilen I.Erzmue leksiYalary okap baslaýar. Onun ýazan ylmy kitabynýn: “dam laryn, onda-da göwreli aýallaryn, dogrum pursadynda hem çaga bolandan son iýmiti” uly ähmiýeti bolupdyr.
Sol döwürde Rus hökümiýetinin önünde halkyn saglygyny köpeltmek meselesi durupdyr. Onun sebäpleri çaga dogrulysyn peselmagi, köp sanly uruslar, epidemiýalar hem gaty ýokary bäbeklerin, enelerin, çagalaryn ölümi bolupdyr. Sol ýyllar (1744-1812) akuserçilik biliminde we amaly isde gaty uly alym we tejribeli lukman N.M.Maksimowiç – Ambodik isläpdir. Çünki ol milli akuserçiligin we pediatriýanyn düýbüni tutujy bolupdyr. 1782-nji ýylda ol birinji bolup akuserçilikde professorlyk adyna mynasyp bolupdyr. Onun ýazan kitaby, alymyn terjibe isi: “Göbek enelerin ussatlygy ýa-da aýallar barada bilim” – köp ýyllaryn dowamynda Göbek enelere teýýarlamakda ýokary derejeli gollanma bolupdyr. Bu tejribeli lukman çaga dogrulýan öýlerde çylsyrymly operasiýalaryny geçiripdir, olaryn sanynda dogup gelýän bäbegin, aýratyn agyr ýagdaýlarynda kellesini gysgyç bilen çykarmany onarypdyr. N.M Maksimpwiç – Ambodik operatiw usullaryny ýokary derejede onaran bolsa ol göwreli aýallary ýagdaýy bolsa konserwatiw usullary bilen dogurtmanyn tarapdadyr bolupdyr. 1832 –nji ýylda Peterburgda Mediko-hirurgiki akademiýasynda akuserçilik kafedrasy açylypdyr. Onun müdiri ýokary derejeli lukman we alym S.F.Hotowskiý bolupdyr. Sonky ýyllar ol wezipede A.A.Kiter (1848ý.). A.Ýa. Krassowskiý (1858ý.), A.N. Nikolaýew (1896-1972ý). isläpdirler. 1946-njy ýylda N.I. Pirogowyn in gowy okuwçysy A.A. Kiter, Orsýetde bu birinji bolup jynshanasynyn içinden çaga ýatgyny ekstirpasiýa edipdir.
A.Ýa. Krasowskiyý ýokary derejeli alym we lukman “Owariotomiya” barada 3 tomly, “Amaly akuserçilik”, “Operatiw akuserçilik hem aýalyn çanakçasynyn dus gelýän sikesleri diýen alymy amaly kitaplary ýazypdyr.
XIX asyr Orsýetde milli alymy mekdeplerin döredilen döwri bolupdyr. Bu döwürde Moskwanyn, Deprin, Wilnýusin, Kazanyn, Kiýewin, Harkowyn uniwersitetlerinde lukmanylyk fakultetleri açylypdyr.
1926-njy yylda Moskwada, sonra leningradda dünýäde birinji bolup gematologiýa we gan guýma istitutlary döredilipdir.
1884-nji ýylda B.F. Snegirýowyn fundamental “Ýagtyndan gan akmasy” diýen ylmy isi çap edilipdir. 1797-nji Peterburga, Orsýetde birinji bolup, “Göbek enelerin” instituty açylypdyr. Onun sanynda çaga dogurylýan bolupdyr. Häzir ol instotut Orsýetinin uly almy barlag Akuserçilik we ginekologiýa institutda bolup O.D. Ottyn adyny göterýär. D.O. Ottyn instituta ýolbasçylyk edip baslan döwründe (1893 ý.) institut bütin dünýäde we bütin Ýwropada uly abraýa eýe bolýar. Bu lukmanyn we alymyn hirurglygyna den bolan basga hirurg bolmandyr. Ol birinji bolup kolkoskop ýazamynyn we ony ulanmagy teklip edipdir, keserewo kesimine görkezmeleri düzüpdir, aýallar lukmancylyk institutynda aýal lukmanlarynyn hukugyny erkeklenki bilen denlesdiripdir. Ol özünin östürden çäksiz ýokary hünärli we bilimli alymlaryndan ybarat bolan öz mekdebini döredipdir. Onun uçurymlaryna bütin dünýä möçberinde D.O. Ottyn mekdebini geçen hunarment akuser ginekologlar giýip atladyrar ekenler. Gaty güçli akuserçilik-ginekologiýa mekdebini (1866-1938 ý.) Kazanda W.S. Gruzdew döredilipdir. Ol Peterburgdaky Woenno-medisinçilik akademiyasyny tamamlap, Kazanda, uniwersitetin akuserçilik müdüri bolup 30 ýyl isläpdir. Ol Orsýetde onko-ginekolog bolupdyr. Onun akusercilikde isi aýalyn ýatgysynyn myssa gatklagyny öwrenmeklige baslanypdyr.
W.S. Gruzdewyn okuwçylaryn arasynda beýik alym we hünärmenler M.S. Malinowskiý hem L.S. Perdianinow bolupdyrlar. (1908-1978 ý.) L.S. Persianow birinji bolup akuserçilikde we ginekologiýada E.W.M. ornasyryp uniwersitetde onun aýratyn gazanan üstünliklerinin arasynda perinatologiýany we perinatal lukmançylygy aýaga galdyrmagy bolupdyr.
XIX asyrda D.O. Ottyn mekdebine degisli, bilim baýlasdyran alymlardan I.I. Ýakowlewyn adyny tutup geçip bolmaýar. Ol dünýäde birinji bolup göwreli aýalan hem dogurus pursatynda kellänin beýnisinin isni barlapdyr hem sol eýesinin dogrum döwründe agarynyn änüni almaklygynyn usullaryny anyklapdyr. Ol dogrumyn biomehanizmi bulyk perdänin ahmiýeti, dogrum güýçlerinin patogiýasy barada alyrny barlag isler getirip, täze açyslar edipdir.
XX asyryn 30-60 ýyllarynda, Orsýetde milli biliminin buýsanjy bolan-perinatologiýa döredikli. Bu ylym B.K. Anohinin, I.A. Arssewskinin we olaryn okuwçylarynyn ylmy barlag isler esasynda emele geldi.
Burlaryn sol wagt geçiren ylmy barlag islerinin arasynda:” Göwreliklerin dominantasy”, “Düwünçegin ösüsine howuply döwürler”, Ejesinde bar sikeslerin düwünçege getirýän zeleli diýilýän islerin uly ähmiýeti bar.
Perinatologiýanyn weperinatal lukmançylygynyn eýelemegine gaty bat beren zatlaryn içinde apparatleryn kömegi bilen barlaglar geçiris we barlagda biohimiki, immunologiki, mikrobiolagiki, molekulýar – biologiki usullary ulanylus boldy.
Orsýetde we bütin dünýäde birinji bolup Peterburgda, D.O Onyn indiki göterýän akuserçilik we ginekologiýa ylmy barlag institutynda enänin göwresindäki düwünçege sikeslerini bejeriji operasiýarlar geçirilip baslandy.
Lukmançylyk biliminin we terjibesinin XX asyrda gazananin uly üstünliklerinin biri hem – EKO (aksttakorporal emele getirlen düwünçegi aýalyn ýatgysynda geçimek). Dünýäde birinji gezek bu operasiýa Angliýada R. Edwords we P. Stetou bilen geçirilipdir. Orsýetde münkin ýaly operasiýalardan so birinji çagalar 1986 ý.Moskwada hem Leniongradda doguldylar.
Sonra EKO merkezleri Orsýetde basga säherlerdinde – Soçide, Krasnodarda, Ukrainada, (Donsik, Harkow) hem açyldyrlar.
http://iatp.edu.tm/lukman/Akusherchilik.html
Adamyň bedenine AIW nähili geçýär
 |
|||
|
AIW näme ? AIW - adamyň immuno defisitiniň wirusy. wiru durymly däl , diňe adamyň bedeninde ýygnanmaga we köpelmäge ukyply, adamyň bedeninden daşary düşse çalt ölýär. Immmun defisit bu adam bedeniniň gorag (immun) ulgamynyň şeýle ýokary derejede bozul,agy bolup , onuň hiç bir kesele garşy , hatda iň bir ýonekeý kesele garşy hem göreşmäge ukyby bolmaýar. AIDS näme ? AIDS - adam immunodefisitiniň sindromy. Sindrom - aýratyn keselleri we ýagdaýlary tapawutlandyrýan birnäçe alamatlar we simptomlar. Emele gelen - ýagny dogabitdi däl - de , durmuşyň dowamynda ýa-da doglan wagtynda emele gelen. Immun - adamyň immun ulgamyna degişli kesel. Defisit - haýsydyr bir zadyň ýetmezçilik etmegi. AIDS ýaraýança on ýyldan hem köp wagtyň geçmegi mümkin. Haçanda damlar AIDS bilen kesellänlerinde , olaryň gorag ulgamy ep -esli gowşaýar. Netijede olar soňy ölümli gutarýan her dürli kesellere duçar bolujy bolýarlar. Diňe lukman we ganyň ýörite derňewleri adamynyň ýokianç alandygyny ýa-da almandygyny anyklap bilerler. Eger-de sizde AIW bilen ýokanç alandygyňyza ubhe bar bolsa , lukman bilen , saglygy goraýyş guramalaryň saglygy goraýşyň AIDS -iň meseleleri bilen meşgullanýan işgärleri bilen maslahatlaşýň.AIW howa boýunça ýaýramaýar. Kä halatlarda AIW tüýkýlikde hem bolýar, emma ol tüýküligiň üsti bilen geçirilmeýär, sebäbi durnukly däl we adam agzasyndan daşardaky ýagdaýda derrew weýran bolýar. Sypjyrylmadyk , kesilmedik we ýarasyz sagdyn deri bedende mörjewlwriň düşmeginiň öňüni alýar we AIW bilen zäherlenmekden goraýar.
BELLI ZAT : Bu wirus AIW bilen zäherlenen adamlaryň döli, aýallaryň jyns agzasyndan bölünip çykýan suwuklygy ýa-da ýokanç alanlaryň gany bilen geçirilýär.Ýokuşma alnan ýagdaýynda AIW bedeniň goragyna jogap berýän öýjükleri heläkleýär. BU öýjükleri bolmasa, adamynyň bedeni özçni gorap bilmäýär, şonuň üçin ýokanç bedene bökdençsiz çeçýär. AIW adam bedeniniň öýjükleriniň bir bölegine öwrülýär. Wirus bu öýjüklerde gizlinlikde bolup we haýallyk bilen hereket edýän bomba ýaly hereket edip biler. | |||
|
AIW |
Adamyň bedenine AIW nähili geçýär. |
